ئامۆس، شوانێک خەڵکی تەقۆع، بە شێوەیەکی ئیلاهی بانگکرا بۆ پێغەمبەرایەتی کردن بۆ ئیسرائیل و نەتەوەکانی دەوروبەر، سەرەڕای ئەوەی لە خێزانێکی پێغەمبەرایەتیدا لەدایک نەبوو یان خۆی ئەو بانگەوازەی هەڵنەبژارد. ئامادەکارییەکەی لە شاراوەییدا جەخت دەکاتەوە لەسەر شێوازی خودا بۆ ئامادەکردنی خزمەتکاران پێش خزمەتی گشتی. پەرتووکی ئامۆس بە پلەی یەکەم سەرنج دەخاتە سەر سزادان دژی ئیسرائیل، یەهودا و نەتەوەکانی تر.
دەربارەی عامۆس، زانیاری زۆرتریمان هەیە لەوەی کە باوە سەبارەت بە پێغەمبەرە بچووکەکان. ئەو، بە ئیلهامی خودا، چەندین زانیاری خۆژیاننامەیی زۆر گرنگی پێمان دەدات، کە باش دەبێت بە کورتی سەیریان بکەین پێش ئەوەی دەست بکەین بە خوێندنەوەی پەیامەکانی بۆ ئیسرائیل و نەتەوەکانی دەوروبەر.
پێشبینییەکانی لە سەردەمی فەرمانڕەوایی عوزیا پاشای یەهودا و یەربۆعامی دووەم پاشای ئیسرائیل دران. خۆی وەک شوانێکی تەقۆع وەسف دەکات، شارۆچکەیەک لە ناوچە شاخاوییەکانی یەهودیا، نزیکەی دوازدە میل لە ئۆرشەلیمەوە دوورە، کە زۆر جار لە کتێبی پیرۆزدا ناوی هاتووە. لەوێوە "ژنی دانا"کە هات کە یۆئاب ناردبووی بۆ ئەوەی داود ڕازی بکات ڕێگە بدات کوڕە بکوژەکەی بگەڕێتەوە بۆ میراتەکەی، بە ئاشکرا پێشێلکردنی هەموو یاسایەک، چ مرۆیی و چ خودایی (2 ساموێل 14:2). لەوێش ئیرا کوڕی ئیککێش، یەکێک لە پیاوە بەهێزەکانی داود، لەدایک بوو (2 ساموێل 23:26). لە چەندین بۆنەی تردا ئاماژەی پێکراوە، و تەنانەت دوای گەڕانەوە لە بابل، باسی دڵگەرمی پیاوانی تەقۆع کراوە، هەرچەندە گەورەکانیان سەرزەنشت کراون لە پەیوەندیدا بە دروستکردنی دیواری ئۆرشەلیمەوە (نەحمیا 3:5، نەحمیا 3:27). شارۆچکەیەکی بیابانی بوو، دەورەدراو بە چۆڵەوانی گەورە، شوێنێکی گونجاو بوو بۆ پیاوانی پیشەی شوانکارەیی؛ و لەوێ عامۆس بەردەوام بوو لە پیشە سادەکەی هەتا خودا جیا کردەوە بۆ خزمەتی پێغەمبەرایەتی.
ئەو پێمان دەڵێت کە نە لەناو کۆمەڵە باشەکەی پێغەمبەراندا لەدایک بووە، نە خۆی ئەو بانگەوازەی هەڵبژاردووە. بەڵام کاتێک ئەو "شوانێک و کۆکەرەوەی میوەی گۆیژی کێوی" بوو (واتە، میوەی گۆیژی کێوی)، خودا پێی فەرموو، "بڕۆ، پێشبینی بۆ گەلی من ئیسرائیل بکە" (بەشی 7:14، 15). ئەمە بەس بوو بۆ عامۆس. ئەو گوێڕایەڵ نەبوو بۆ دەنگەکەی ئاسمان، بەڵام، لەپاش بەجێهێشتنی لەوەڕگەکانی چۆڵەوانی، و پشتی لە شوێنی لەدایکبوونی کرد، زوو دەبینین کە ئەو پەیامی خودا ڕادەگەیەنێت لە پایتەختی شانشینی باکوور، کە زۆر تووڕەیی و بێزاری یەربۆعام و کاهینە درۆزنەکەی ئەمازیای لێکەوتەوە. کاتێک فەرمانی پێکرا کە هەڵبێت بۆ خاکەکەی خۆی و لەوێ پێشبینییەکانی بکات، ئەو بە بوێرییەوە بەڵگەنامە خوداییەکانی خۆی دەدات، و پەیامێک دەگەیەنێت کە لە هەموو کاتێک وردترە.
لەسەر ماوەی خزمەتەکەی، یان کات و بارودۆخی مردنەکەی، هیچ تۆمارێکمان نییە. بەڵام ئەوەی پێمان بەخشراوە، پڕە لە گرنگترین وانەکان.
هەمیشە ڕێگای خودایە کە خزمەتکارەکانی بە نهێنی ئامادە بکات بۆ ئەو کارەی کە دواتر بە ئاشکرا ئەنجامی دەدەن. موسا لە پشتی بیابانەکە؛ گیدیۆن لەسەر جۆخینەکە؛ داود لەگەڵ "چەند مەڕەکەی" لەسەر لێوارە شاخەکە؛ دانیال ڕەتیکردەوە بە گۆشتی پاشا گڵاو بێت؛ یۆحەننای لەئاوباپتایزکەر لە بیابانەکە؛ پیتەر لە بەلەمە ماسیگرتنەکەی؛ پۆڵس لە عەرەبستان؛ و عامۆس شوێن مێگەلەکە کەوت و ئاژەڵەکانی لە چۆڵەوانی تەقۆع دەلەوەڕاند – هەموویان بە یەک شێوە ئەم ڕاستییە پشتڕاست دەکەنەوە. گرنگە تێبینی ئەوە بکرێت کە تەنها ئەو کەسەی بەم شێوەیە لە خودا فێربووە لە قوتابخانەی نادیاری، ئەگەری هەیە لە درەوشانەوەی ناوبانگدا گەشاوە بێت.
عامۆس هیچ بیرێکی نەبوو بۆ ئەوەی ببێتە یان وەک پێغەمبەرێک بناسرێتەوە، وەک چۆن پیاوان ئەمڕۆ "خزمەتگوزاریی خودا" وەک پیشەیەک هەڵدەبژێرن. بێگومان زۆر دڵخۆش دەبوو بەوەی کە تا کۆتایی ژیانی بە پیشە سادەکەی وەک جووتیارێکی بچووک، یان ڕەنگە تەنها کرێکار یان یاریدەدەری جووتیارێک، بەردەوام بێت، ئەگەر ئەوە ویستی خودا بووایە بۆی. بەڵام کاتێک شوێن مێگەلەکەی دەکەوت، ڕۆحی لەگەڵ یەهۆڤا قسەی دەکرد. کاتێک هەنجیرە کێوییەکانی بیابانەکەی کۆدەکردەوە، دڵی لەسەر پرسە گەورەکانی پەیوەندیی ڕۆح بە خوداوە و گرنگیی ڕۆیشتن لە ڕێگاکانی ئەودا بیردەکردەوە. کاتێک ئاژەڵەکانی دەلەوەڕاند، وانە سەرسوڕهێنەرەکانی خۆشەویستی و چاودێریی دروستکەرێکی دڵسۆزی فێردەبوو. بۆیە، کاتێک بۆ ئەو "کاتی تەواو هاتبوو"، پەروەردگار، بە جۆرێک بڵێین، سووتەمەنییە ئامادەکراوەکەی کردە گڕێک، و شوانە سادەکە بوو بە پێغەمبەرێکی بەهێز و بە ڕۆح هێزپێدراوی خودا، نەک تەنها بۆ گەلەکەی خۆی، بەڵکو بۆ هەموو ئیسرائیل و نەتەوەکانی دەوروبەر.
هیچ دوودڵییەکی بێباوەڕانە، هیچ گفتوگۆکردنێک لەگەڵ خودا، هیچ مامەڵەکردن یان پرسیارکردنێک دەربارەی پشتیوانی کاتی ناخوێنینەوە؛ تەنانەت وەک پێشتر هیچ بێئارامییەکی جەستەیی یان ئارەزوویەک نەبوو بۆ ئەوەی لە پێشەوە بێت و سەرنج ڕابکێشێت وەک پێغەمبەرێک یان قسەکەرێک. بە درێژایی، ئەمە تۆماری پیاوێکی خودایی سادە و بێفیزە، کە دەتوانێت چاوەڕێ بکات یان ڕابکات وەک چۆن گەورەکەی بە گونجاوی دەزانێت. لە هەموو ئەمانەدا چەند زۆر شت هەیە بۆ ڕۆحەکانمان ئەمڕۆ! زۆر خزمەتکاری خۆکرد هەن کە ژیانی ناوەوەیان بە پێچەوانەیەکی خەمناکە لەگەڵ خزمەتەکەیان. زۆریش، پێداگری دەکەن لەسەر گرتنەدەستی ئەو شوێنەی کە هی خزمەتکارێکی خودایە، کە هەرگیز کاتێکیان لە قوتابخانەکەی ئەودا بەسەر نەبردووە، فێری ڕێگاکانی نەبوون، وەک چۆن عامۆس کردی. بۆیە قسەکانیان زۆر بەتاڵ و نائومێدکەرن، وەک چاوەڕوان دەکرێت کاتێک لە پیاوانێکەوە دێن کە لەلایەن گەورەوە نەنێردراون. بە خۆشییەوە، لەگەڵ عامۆسدا بە پێچەوانەیە. چەند زیاتر لە نێردراوەکە فێر بین، هێندە زیاتر ئامادە دەبین بۆ گوێگرتن لە پەیامەکەی.
ئەو ساڵە شاراوانە بەفیڕۆ نەچووبوون. نەک تەنها ساڵانێک بوون کە تێیاندا گوێی لە دەنگی خودا دەگرت کە قسەی لەگەڵ ڕۆحی خۆیدا دەکرد، بەڵکوو تێیاندا ئەزموونی بەدەست دەهێنا، و تێگەیشتنێکی قووڵی لەسەر پیاوان و شتەکان کە دواتر زۆر بەنرخ دەبوو بۆی. جار لە دوای جار لە وتارە گشتییەکانیدا، وێنە یان نموونەی بەکارهێناوە، کە نیشان دەدەن چەندە بە وردی و بە بیرکردنەوە چاودێری زۆر شتی زیندوو و بێگیانی کردووە کە لە سەرەتای ژیانیدا دەوریان دابوو. ئەمەش لەم بڕگانەی خوارەوەدا بە ڕوونی دیارە: بەشەکانی 2:13؛ 3:12؛ 4:9؛ 5:8؛ 6:12؛ 7:1، 2. ئەوانی تریش لە کاتی بەردەوامبوونماندا تێبینییان دەکەین.
بابەتی پەرتووکی ئامۆس بە شێوەیەکی جەختلێکراو بریتییە لە حوکمدان بەسەر ئیسرائیل و یەهودا، و نەتەوەکانی دەوروبەریان.
لە دوو بەشی یەکەمدا هەشت بارگرانی جیاوازمان هەیە، کە بە ڕیز ئاراستەی دیمەشق، غەززە، سوور، ئەدۆم، عەمۆن، مۆئاب، یەهودا، و ئیسرائیل کراون.
بەشی دووەمی پێشبینییەکە بەشەکانی 3 تا 6 لەخۆدەگرێت، کە تێیدا ووشەی یەزدان بە ئیسرائیل دەبەخشێت، واتە شانشینی دە هۆزەکەی باکوور.
بەشی سێیەم و کۆتایی بەشەکانی ٧ تا ٩ دەگرێتەوە، کە تێیدا زنجیرەیەک لە پێنج بینینمان هەیە، لەگەڵ کەوانەیەکی بەرچاو (بەشی ٧:١٠-١٧) کە تەرخانکراوە بۆ مێژووی کەسیی پێغەمبەرەکە، کە پێشتر کەمێک ئاماژەمان پێداوە. بینینەکان کۆتایی دێن بە ڕاگەیاندنی بەرەکەت و نۆژەنکردنەوەی هەزار ساڵەیی، وەک لە هەردوو کتێبی پێشووتردا بینراوە، هۆشەع و یۆئیل، و بە گشتی لە سەرانسەری پێغەمبەراندا.
چونکە هەرچەندە حوکم بابەتی سەرەکی بێت، بەڵام حوکم تەنها بۆ خۆشکردنی ڕێگای شکۆمەندییە. یەزدان ناوەستێت هەتا ڕاستودروستی و بەرەکەت لە سەرانسەری زەویدا جێگیر دەکات.
ئامۆس ئەوە ناشارێتەوە کە پیاوان لەوانەیە پێی بڵێن بنەچەی نزمی خۆی. ئەو بە بوێرییەوە دەست پێدەکات بە: "قسەکانی ئامۆس، کە لەنێو شوانەکانی تەقۆع بوو، ئەوەی بینی سەبارەت بە ئیسرائیل لە ڕۆژگاری عوزیای پاشای یەهودا، و لە ڕۆژگاری یەربۆعامی کوڕی یۆئاشی پاشای ئیسرائیل، دوو ساڵ پێش بوومەلەرزەکە" (ئایەتی ١). لێرەدا ناوی پێغەمبەرەکە، پیشە سادەکەی، شوێنی نیشتەجێبوونی، و بەرواری پێشبینییەکەی، هەموویان بە ڕوونی خراونەتەڕوو.
بوومەلەرزە ئاماژەپێکراوەکە بێگومان قۆناغێکی کاتی بۆ زیاتر لە یەک نەوە دیاری دەکرد؛ بەڵام ئێمە هیچ تۆمارێکمان نییە کە ئێستا پێی شوێنەکەی دیاری بکەین. لە فۆلکلۆری نەریتی جوولەکەدا دەوترێت کاتێک ڕوویداوە کە عوزیا بە بێڕێزی هەوڵیدا پۆستی کاهینیەتی یەزدان بۆ خۆی بگرێتە ئەستۆ. یۆسێفۆس بەم شێوەیە ئەو دوو ڕووداوە بەیەکەوە دەبەستێتەوە. بەڵام هیچ بەڵگەیەک بۆ ئەمە نییە.
دوای ئەوەی لە پێشەکییەکەدا کەمێک باسمان لە خاڵەکانی تر کرد کە لەم ئایەتە یەکەمەدا باسکرابوون، دەتوانین دەستبەجێ بگەڕێینەوە بۆ پەیامە پێغەمبەرایەتییەکان، کە وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، هەشت دانەیان لە دوو بەشی یەکەمدا هەیە؛ پێنجیان لە بەشی یەکەمدا، و سێیان لە بەشی دووەمدا.
لە ئایەتی 2ـەوە تێدەگەین کە ئەو نەتەوانەی ئاماژەیان پێکراوە، بە پەیوەندییەوە لەگەڵ ئۆرشەلیم و کێوی سییۆن سەیر دەکرێن. لەوێ یەهوڤا ناوی خۆی دانابوو. لەوێوە ئەو لە تووڕەیی خۆیدا دەنگ دەدات و دەنگی خۆی لە دادگاییکردندا دەردەبڕێت، بۆ ئەوەی لەوەڕگەکانی شوانەکان ماتەم بگێڕن و لووتکەی کەرمل وشک بێتەوە.
سەرنج بدە کە هەر پێشبینییەکی جیاواز بە هەمان فۆرموڵی پیرۆز دەست پێدەکات، جگە لە گۆڕینی ناوەکە: "لەبەر سێ سەرپێچی دیمەشق، و لەبەر چوار، سزاکەی لێ دوور ناخەمەوە؛ چونکە--." لێکدەرەوە جووەکان بە گشتی ئەمە بەو واتایە لێکدەدەنەوە کە "سێ سەرپێچیم لێیان خۆش بووە، بەڵام چوارەمینیان بە سزاوە بەسەر دەکەمەوە." لانیکەم ئەوە دەگەیەنێت کە، لە درێژخایەنیی خۆیدا، خودا دووبارە و سێبارە چاوەڕێی کردبوو، بەدوای هەندێک بەڵگەی تۆبەدا دەگەڕا پێش ئەوەی لە کۆتاییدا بە تووڕەیی مامەڵە بکات؛ بەڵام هیچ نەبوو. لە سێ سەرپێچیدا پەرداخی خراپەکارییەکانیان پڕ کردبوو. لە چوارەمیدا لێی ڕژابوو، و ڕایگەیاندبوو کە هەموو تاقیکردنەوەیەکی تر بێ سوودە. ئەوان گەندەڵ و قێزەون بوون لەبەرچاوی ئەودا. بۆیە سزاکە دەبێت ڕێڕەوی خۆی بگرێت.
گوناهی سەرەکیی هەر گەلێک بەتایبەتی خراوەتەڕوو لەو تۆمەتبارکردنە ترسناکە و سزایە تێکەڵکراوەدا کە لە لێوە ئیلهامپێدراوەکانی پێغەمبەرەکەوە هاتە دەرەوە.
دیمەشق "گلعادی بە ئامێرە ئاسنینەکانی کوتان کوتاندبوو."
بە دڕندانە چەوساندنەوەی سنوورە کراوەکانی ئیسرائیل لەسەرانسەری ئوردن، ئەوان بەزەییان بە تەمەن یان ڕەگەزدا نەهاتەوە، بەڵکو بەسەر زەوییەکەدا ڕژان، هەموویان بە یەکسانی بڕییەوە، و وەک دانەوێڵە لەژێر گاسن مامەڵەیان لەگەڵدا کردن. لەبەر ئەمە دەبوو حوکمێکی بێ بەزەییانە بەسەریاندا بدرێت لەلایەن حاکمی ڕەوشتی گەردوونەوە، کە چاوەکانی لەسەر هەموو ڕێگاکانیان بوو (ئایەتەکانی ٣-٥).
غەززە، پایتەختی کۆنی فەلەستینییەکان، گەلەکەی کردبووە نێچیری خۆی، بە دیلگرتنیان و فرۆشتن یان بەخشینیان بە ئەدۆم (بە شێوەیەکی نموونەیی، چەند وێنەیەکی ڕوونە لە ئایینی درۆینە کە مرۆڤ دەداتە دەست هێزی جەستە 0، و بەم شێوەیە یارمەتی ئەم دوژمنە دڵڕەق و بێ برایەتییە دەدات بۆ لەناوبردن و کۆیلەکردنی خزمە نزیکەکەی. بەڵام لەبەر ئەوەی هەوڵی لەناوبردنی گەلی گومڕای پەروەردگاریان دابوو، ئاگرەکەی و دەستەکەی لە دژی فەلەستین دەبوو، تەنانەت تا لەناوبردنی تەواوەتیشی (ئایەتەکانی ٦-٨).
سور، شاری بازرگانیی سەر دەریاکە، کە جارێک لە "پەیمانی برایانە"دا بوو لەگەڵ ئیسرائیل، لە ڕۆژگاری سلێمان و حیرامدا، بەڵێنەکانی لەبیر کردبوو، و بە هەمان شێوە لای ئەدۆمی گرتبوو، و ئەو دیلانەی کە گرتبوونی، ڕادەستی ئەوانی کردبوو. بۆیە ئاگر دەبوو دیواری قەڵای سور کە وا گومان دەکرا نەشکێنرێت، بیخوات و کۆشکەکانی بسڕێتەوە (ئایەتەکانی ٩، ١٠).
ئیدۆم، کە هەمیشە سەرسەختترین دوژمنی نەوەی یاقوب بوو، لە تووڕەییدا بێوچان بوو، "بە شمشێر دوای براکەی کەوتبوو، و هەموو بەزەییەکی فڕێدابوو." کەواتە یەزدان لە ڕۆژی تووڕەیی ڕاستودروستی خۆیدا لەبیری بکات کە بەزەیی پێیدا بێتەوە، و قەرەبووی ئیدۆم بکاتەوە لەبەر ئەو سووکایەتییانەی کە بەسەر ئیسرائیلدا هێنابوونی. پێشبینییەکەی عوبەدیا بە شێوەیەکی نزیک پەیوەندی بەم دەقەوە هەیە (ئایەتەکانی 11، 12).
ڕق و کینەی شەیتانیی عەمۆن دژی ئیسرائیل، کە بە دڵڕەقییەکی زۆر قێزەونەوە هەوڵی دەدا هیوای نەتەوەی هەڵبژێردراو بسڕێتەوە، بۆ ئەوەی سنووری خۆی فراوان بکات، تۆڵەی خودایی بەسەر سەری تاوانباری خۆیدا هێنابوو، و دەبوو ڕووبەڕووی هەموو تووڕەیی زریانەکەی یەهوە ببێتەوە لە ڕۆژی گێژەڵووکەی تووڕەیی ئەودا (ئایەتەکانی ١٣-١٥).