ئەم بەشە دانیال ٨ دەناسێنێت، گرنگییەکەی وەک سەرەتای بەشی عیبریی کتێبەکە دەردەخات، کە بەتایبەتی سەرنج دەخاتە سەر گەلی جوو. جەخت لە گرنگی جیاکردنەوەی نێوان جوولەکەکان، نەتەوەکان، و کڵێسا دەکاتەوە بۆ تێگەیشتنێکی دروستی کتێبی پیرۆز. پاشان بەشەکە دەست دەکات بە وەسفکردنی بینینەکەی دانیال دەربارەی بەرانێک بە دوو قۆچەوە، کە لێکدەدرێتەوە وەک نوێنەرایەتی ئیمپراتۆریەتی ماد و فارس.
لە سەرەتای ئەم بەشەدا سەرنجتان بۆ ڕاستییەکی زۆر سەرنجڕاکێش ڕادەکێشم سەبارەت بە پێکهاتەی پەرتووکی دانیال. لە بنەڕەتدا بە دوو زمان نووسراوە. بەشی یەکەم و ئایەتەکانی ١-٣ی بەشی ٢ بە زمانی عیبرین. بەڵام لە ٢:٤ەوە تا کۆتایی بەشی ٧، زمانی بەکارهاتوو کلدانی یان ئارامییە. ماوەی پەرتووکەکە بە زمانی عیبرییە. وا دیارە هۆکارێکی زۆر سادە و لە هەمان کاتدا گرنگ بۆ ئەمە هەیە. بەشی یەکەم بۆ یارمەتی و هاندانی تایبەتی باوەڕداران بوو لەنێو جولەکە پەرتەوازەبووەکاندا، بۆیە بە زمانی خۆیان نووسراوە. بەڵام لە بەشی دووەمدا، خودا ڕێڕەوی سەردەمەکانی نەتەوەکان دیاری دەکات. ئەو دانیالی ڕێنمایی کرد کە تۆمارەکەی بە زمانی باوی ئەو سەردەمە بنووسێت بۆ ئەوەی کلدانییەکان بیخوێننەوە و سوودی لێ وەربگرن.
ئەو بەشەی پەرتووکی دانیال کە لە بەشی هەشتەمەوە دەست پێدەکات و تا کۆتایی دەڕوات، بە شێوەیەکی زۆر تایبەت پەیوەندی بە جولەکەکانەوە هەیە، بۆیە بە عیبری نووسراوە، وەک بەشی یەکەم. گرنگە کە بەکارهێنانە جیاوازەکانی هەر یەکێک لەم بەشانە ببینین. خودا هیچی نییە بیڵێت دەربارەی ڕێڕەوی کڵێسای ئەم سەردەمە، نە لە دانیال و نە لە هیچ شوێنێکی تر لە پەرتووکە پێشبینییەکاندا. ئەو ڕاستیمان پێدەدات سەبارەت بە یەهودا و ئیسرائیل و گەلانی تر وەک خۆیان. ئەگەر تێبینی ئەمە نەکەین، تێگەیشتنمان لە نووسینە پیرۆزەکان لە ئاڵۆزیدا دەبێت. بنەماکە سادەیە، بەڵام ئەگەر لەبەرچاو بگیرێت، زۆر یارمەتی دەدات بۆ تێگەیشتنێکی دروست لە ووشەی خودا. کاتێک لە پەرتووکە پێشبینییەکاندا دەربارەی یەهودا، یان سیۆن، یان ئۆرشەلیم دەخوێنینەوە، نابێت وا دابنێین کە مەبەست کڵێسایە. یەهودا واتای یەهودایە، سیۆن واتای سیۆنە، ئۆرشەلیم واتای ئۆرشەلیمە، ئیسرائیل واتای ئیسرائیلە، و گەلانی تر هیچ بەشێکیان نییە لەوەی دەربارەی ئەمانە نووسراوە. کڵێسا، کە جەستەی مەسیحە، شتێکی زۆر جیاوازە. سێ چین، نەک تەنها دوو چین، لە خەڵک لە جیهانی ئەمڕۆدا هەن – هەموویان لە نووسینە پیرۆزەکاندا باس کراون.
«هیچ کەسێک تووشی بەربەست مەکەن،» پۆڵسی نێردراو دەفەرموێت، «نە بۆ جولەکەکان، نە بۆ نەجولەکەکان، نە بۆ کڵێسای خودا» (1 کۆرنسۆس 10:32).
ئەمانە سێ چینەکەن. ئەگەر ئەو بەشانە جۆراوجۆرانەی کتێبی پیرۆز کە ئاماژە بە هەر یەکێکیان دەکەن، بە دروستی دابەش بکرێن و هەموویان لە مێشکی خوێنەردا تێکەڵ نەکرێن، ئەوا خوێنەر تێگەیشتنێکی دروست بەدەست دەهێنێت لەوەی کە بە شێوەیەکی گشتی پێی دەوترێت ڕاستیی سەردەمەکان. ئەمە هیچی کەمتر یان زیاتر نییە جگە لە بەخشینی ئەو بەشانەی کە بە تایبەتی بۆ هەر سەردەمێک، یان قۆناغێکی مامەڵە تایبەتەکانی خودا لەگەڵ مرۆڤدا، دەگونجێن.
لە خوێندنەوەی بەشی چاڵدانی دانیال (٢:٤-٧:٢٨)، تێبینیمان کردووە چۆن خودای هەمەزان ڕێڕەوی ئیمپراتۆرییەتە گەورەکانی ئەم جیهانەی بۆمان دیاریکردووە. بۆ فێربوونمان، سەرکەوتن، پێشکەوتن، داڕمان، و ڕووخانیانی خستووەتە ڕوو، جەخت لەو ڕاستییە دەکاتەوە کە
"ڕاستودروستی نەتەوەیەک بەرز دەکاتەوە: بەڵام گوناه شەرمەزارییە بۆ هەر گەلێک" (پەندەکان 14:34).
هەموو ئەمانە بە زمانی قسەکردنی نەتەوەکانی تر لەو کاتەدا نووسرابوو. بەڵام ئێستا ئێمە بە شێوەیەکی سەرەکی سەرقاڵ دەبین بەو گەلەی کە ماوەیەکی درێژە سووکایەتی پێکراوە و ڕق لێبووە، بەڵام هەمیشە لەلایەن یەهوەوە چاودێری کراوە – گەلی پەیمانی کۆنی ئەو، خۆشەویستە لەبەر باوکان، گرنگ نییە چەند گەورە بووبێت شکستیان و گوناهیان. هەر بۆیە بەشی کۆتایی کتێبەکە بە زمانی عیبری نووسراوە. ڕاستە کە ئێمە هێشتا دەربارەی هەندێک لەم زلهێزانەی جیهان دەخوێنینەوە (ئێمە بە شێوەیەکی سەرەکی لەم بەشەدا سەرقاڵی دووانیانین)، بەڵام ئەمە تەنها بۆ خۆشکردنی زەمینەیە بۆ تێگەیشتنێکی باشتر لە پلانی خودا بۆ داهاتووی نەتەوەی جوو.
لێکۆڵینەوەیەکی ورد لە پەرتووکی بینین نیشانت دەدات کە زۆر لەیەک دەچێت لە ڕووی پێکهاتەوە لەگەڵ پەرتووکی دانیال. بەشی یەکەم (بینین ١-٣) تەرخانکراوە بۆ مێژووی پێغەمبەرایەتی کەنیسە. لە بەشی ٤ تا ١١:١٨ دەبینین حوکمەکان کە دەکەونە سەر جیهانی مەسیحییەتی لادەر و ئەو هێزانەی کە پەیوەستن پێیەوە. مێژوویان بەدواداچوونی بۆ کراوە تا کۆتایی، و بەمە کۆتایی دێت
"کاتی مردووان کە دادگایی بکرێن."
بەڵام خوداوەند بە یۆحەننای فەرمووبوو،
“تۆ دەبێت دووبارە پێغەمبەرایەتی بکەیت” (10:11),
کەواتە ئەو جارێکی تر لە بەشی ١٢ەمەوە دەست بە شتەکان دەکاتەوە، بەڵام هەمووی پەیوەستە بە گەلی زەمینی خودا، نەتەوەی ئیسرائیل. بەم شێوەیە بەشی یەکەمی کتێبی بینین بە پلەی یەکەم پەیوەندی بە ڕەوتی جیهانەوە هەیە وەک خۆی؛ تیشکی خودایی دەخاتە سەر بزووتنەوە گەورەکانی نێوان نەتەوەکان. بەڵام نیوەی دووەم پەیوەندی بە هەمان گەلەوە هەیە (جوولەکەکان) کە لە بەشی کۆتایی کتێبی دانیالدا لەبەردەمماندان. وەک لە بەشی پێشوودا ئاماژەی پێکرا، یەک کتێب لەگەڵ ئەوی تردا یەکدەگرێتەوە. کتێبی دانیال ناتوانرێت بەبێ کتێبی بینین تێبگەیەنرێت؛ و کتێبی بینین خۆی لە زۆر شوێندا تەنها لەبەر ئەوە تێدەگەیەنرێت کە پێشتر بە پێغەمبەر لە بابل ڕاگەیەندراوە. با ئەوەمان لەبیر بێت کە بەشی ئێستامان یەکەم بەشی بەشی عیبرییە؛ بەشەکانی پێشوو بە زمانی ئارامی بوون و بە تایبەتی پەیوەندییان بە ناجوولەکەکانەوە هەبوو.
دانیال ٨:١ پێمان نیشان دەدات کە دوو ساڵ تێپەڕی لە نێوان بینینەکانی بەشی ٧ و ٨. لە سێیەمین ساڵی فەرمانڕەوایی پاشا بەلشازاردا، دانیال بینینی بەران و بزنە نێرەکەی پێدرا. یان بە جەستە، یان بە ڕۆح، ئەو لە کۆشکەکەدا بوو لە پارێزگای ئیلام لەلای ڕووباری ئولای. ئیلام ناوی کۆنی ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی بابل بوو، کە لە هیندستانەوە تا کەنداوی فارس درێژ دەبووەوە. هەر لەم ناوچەیەدا بوو کە کۆرش یەکەمین سەرکەوتنە گەورەکانی بەدەست دەهێنا. گونجاو بوو کە لە بینینەکەیدا دانیال لەو خاکەدا بێت کە بەم زووانە بە تەواوی لەلایەن فارسەکانەوە دەستی بەسەردا دەگیرێت، چونکە ئەوەی بینی بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەندی بە فارسەوە هەبوو لە سەرکەوتنە سەرەتاییەکانی و شکستەکانی دواتردا.
ئەو پێمان دەڵێت کە چاوی هەڵبڕی:
و بینیم، و ئەوا، بەرامبەر ڕووبارەکە بەرانێک ڕاوەستابوو کە دوو قۆچی هەبوو: و دوو قۆچەکە بەرز بوون؛ بەڵام یەکێکیان لەوی تر بەرزتر بوو، و ئەوەی بەرزتر بوو دواتر هاتە دەرەوە. بینیم بەرانەکە بەرەو ڕۆژاوا، و بەرەو باکوور، و بەرەو باشوور پاڵی دەنا؛ بۆیە هیچ گیانلەبەرێک نەیدەتوانی لەبەردەمی ڕابوەستێت، و هیچ کەسێک نەبوو بتوانێت لە دەستی ڕزگاری بکات؛ بەڵکوو بەپێی ویستی خۆی کاری دەکرد، و گەورە بوو (٣-٤).
لە ئایەتی ١٥دا فریشتەی لێکدەرەوە نزیک دەبێتەوە، کە ئەرکی ئەوە بوو واتای بینینەکە ڕوون بکاتەوە. ئێمە تێبینی هەر بەشێک بە جیا دەکەین، و بە لێکدانەوەی پێدراوەوەی دەبەستینەوە. لە ئایەتەکانی ١٩-٢٠دا، فریشتەکە دەڵێت:
بزانە، پێت دەڵێم چی لە کۆتایی کۆتایی تووڕەییەکەدا ڕوودەدات: چونکە لە کاتی دیاریکراودا کۆتایی دێت. ئەو بەرانەی کە تۆ بینیت و دوو قۆچی هەبوو، پادشاکانی ماد و فارسن.
کەواتە ئێمە بەجێ نەهێڵدراوین بۆ ئەوەی بڕیاری خۆمان بدەین سەبارەت بەوەی بەرانەکە ڕەنگە چی نوێنەرایەتی بکات. فریشتەکە بە ڕوونی پێی وتین کە بەرانەکە نوێنەرایەتی هەمان دەسەڵات دەکات وەک سنگی و قۆڵەکانی زیو لە پەیکەرە گەورەکەی نەبووخەدنەسسار و ئەو ورچەی کە لە بینینەکەی پێشوودا لە یەک لاوە بەرزکرابووەوە. وەک ئەوە وایە خودا هێما لە دوای هێما پێمان بدات بۆ ئەوەی ڕووداوەکان لە مێشکماندا جێگیر بکات کە یەک لە دوای یەک لەسەر زەوی ڕوودەدەن پێش دامەزراندنی شانشینی کوڕەکەی. ئەو ڕاستییەی کە سێ وێنەی هێماییمان پێدراوە بۆ ئەوەی ئەم وانەیەمان فێر بکات، بیرمان دەخاتەوە کە
"سێ پەت بە ئاسانی ناپچڕێت" (وتاربێژ 4:12).
بیرت بێت کاتێک دانیال بینینەکەی بینی، بابل هێشتا زلهێزی باڵا بوو، هەرچەندە پێشتر لە دابەزیندا بوو. بەڵام ئەم وەحییە سەبارەت بە بەرانی فارس بە دانیال درا، لە کاتێکدا هیچ مێشکێکی مرۆڤ نەیدەتوانی پێشبینی ئەو شوێنە بکات کە دەبوو لە کاروباری مرۆڤدا بیگرێت. جێگەی سەرنجە بزانین کە بەپێی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان، بەران هێمای فارس بووە؛ وێنەی یەکێکیان لەسەر ئاڵاکانیان لەبەردەم سوپاکانیاندا هەڵگرتووە. دوو قۆچەکە، کە قۆچە بەرزترەکە دواتر دەرکەوت، بە ڕوونی پەیوەندییان بە ورچەکەوە هەیە کە خۆی لەسەر یەک لا بەرز دەکاتەوە. ئەوان ئەو ڕاستییە ڕوون دەکەنەوە کە ئیمپراتۆریەتی ماد-فارس لە دوو نەتەوە پێکهاتبوو – شانشینی کۆن و بەڕێزی ماد و شانشینی ئەوکاتەی فارسی مۆدێرن. دواتر، دوای یەکگرتنەکە، فارس زۆر بەهێزتر بوو لە هەردووکیان؛ بەم شێوەیە قۆچەکەی کە دواتر دەرکەوت بەرزتر بوو. دانیال بینی ئەم بەرانە بەرەو ڕۆژاوا، باکوور و باشوور پاڵی دەنا؛ ئەمەش بە تەواوی ئاراستەی داگیرکاریی فارس نیشان دەدات. سوپاکانی کۆرش بەرەو ڕۆژهەڵات نەڕۆیشتن بۆ داگیرکردنی ئەو هۆزە دڕندانە، بەڵکو بەرەو دەریای ناوەڕاست و دەریای ڕەش و کەنداوی فارس ڕۆیشتن. ئەوان بەردەوام بوون لە داگیرکارییەکانیان تاوەکو هەموو ڕۆژاوای ئاسیا و میسر کەوتنە ژێر دەسەڵاتیانەوە.
لە کاتێکدا دانیال بیری لەوە دەکردەوە بەرانەکە چی دەتوانێت بگەینێت، نێرەبزنێکی بینی لە ڕۆژاواوە هات و بەسەر ڕووی هەموو زەویدا تێپەڕی. ئەوەندە بە خێرایی ڕایکرد کە پێی زەوی نەدەگرت. ئەم بزنە قۆچێکی دیاری لە نێوان چاوەکانی هەبوو. هاتە لای ئەو بەرانەی کە دوو قۆچی هەبوو و بە توڕەیی هێزەکەی هێرشی کردە سەری. دانیال بە ڕوونی وەسفی هێرشە سامناکەکەی کرد:
و من بینیم کە ئەو نزیک بووەوە لە بەرانەکە، و تووڕەیی دایگرت بەرامبەری، و بەرانەکەی لێدا، و دوو قۆچەکەی شکاند: و بەرانەکە هیچ هێزێکی نەبوو کە لەبەردەمیدا بوەستێت، بەڵکوو خستییە سەر زەوی، و پێی لێنا: و کەس نەبوو بتوانێت بەرانەکە لە دەستی ڕزگار بکات (7).
دووبارە پێویست ناکات هەوڵ بدەین بۆ تێگەیشتن لە واتای بینینەکە؛ خودا خۆی لە ڕێگەی فریشتەکەیەوە ئاشکرای کردووە. لێکدانەوەکە لە ئایەتی ٢١دا دراوە:
بزنە قژڕنەکە پاشای یۆنانە: و قۆچە گەورەکە کە لە نێوان چاوەکانیەتی پاشای یەکەمە.
لەوە کاتەی دانیال پێشبینی دەکرد، یۆنان پێکهاتبوو لە ژمارەیەک دەوڵەتی سەربەخۆ و زۆرجار لە شەڕدا بوون، بەڵام بە پەیوەندییەکانی باوباپیرانەوە بەیەکەوە بەسترابوونەوە. مایەوە بۆ ئەسکەندەر لە، کە بە گەورە ناسراوە، کوڕە بەهرەمەندەکەی فیلیپی مەکدۆنیا، کە ئەم شانشینە جیاوازانە یەکبخات بۆ یەک هێزی دڵسۆز و یەکگرتوو کە بڕیار بوو بۆ ماوەیەک حوکمی جیهان بکات. بینینەکەی دانیال 8:0، وەک هەموو ئەوانەی لە کتێبەکەدان، بە تەواوی لەگەڵ مێژووی دواتردا یەکدەگرێتەوە. نامەوێت زۆر بە مێژووەوە سەرقاڵتان بکەم؛ زانینی تۆمارەکانی مرۆڤ بە دڵنیاییەوە پێویست نییە بۆ ئەوەی کەسێک بتوانێت وشەی خودا تێبگات. لە لایەکی ترەوە، هیچ شتێک بە نەزانی بەدەست نایەت؛ باوەڕ پشتڕاست دەکرێتەوە و خودا شکۆدار دەکرێت کاتێک دەبینین چۆن وردبینییە سەرسوڕهێنەرەکەی وشە پیرۆزەکەی لەلایەن ساڵنامەکانی پیاوانی بێ ئیلهامەوە شایەتی بۆ دەدرێت.
یەکەم شت کە دەمەوێت سەرنجی بدەیت ئەوەیە: بزنە نێرەکە لە ڕۆژئاواوە ھات. بەپێی مێژوو، ئێمە دەزانین کە شتێکی تەواو نوێ لە سەرھەڵدان و پێشکەوتنی ئەسکەندەری گەورەدا دەرکەوت. پێش ئەو کاتە، ھێز ھەمیشە لە ڕۆژھەڵاتەوە سەرھەڵدەدا و بەرەو ڕۆژئاوا درێژ دەبووەوە. ڕۆژھەڵات لانکەی ڕەگەزی مرۆڤ بوو، و کۆنترین شارستانییەتەکان لەوێ بوون. نەتەوەکانی ڕۆژھەڵات ھەموو جیھانی دیکە، بەتایبەتی خاکە دوورەکانی ڕۆژئاوا، بە "دڕندە" دەزانی، کە بۆیان سووکایەتییەکی لووتبەرزییان ھەبوو. بەڵام بزنە نێرەکە لە ڕۆژئاوای سووککراوەوە بە تووڕەییەکی زۆرەوە ھات. بە پەرۆشییەکی زۆرەوە، لە خێرایی و تووڕەیی ھێرشەکەیدا زەویی نەدەگرت. ئەمە ھێمایەکی گونجاوە بۆ ھەڵمەتی خێرای سوپای ڕۆژئاوا کە لەلایەن فەرماندە بێترسەکەیەوە سەرکردایەتی دەکرا. داگیرکردنی ئاسیا لەلایەن ئەسکەندەرەوە تەنھا بۆ تێرکردنی ئارەزووی بۆ ئیمپراتۆرییەتی جیھانی نەبوو؛ بەڵکو بۆ تۆڵەکردنەوەی قەرزە کۆنەکانیش بوو. یۆنانییەکان ھەرگیز شەرمەزاری و سووکایەتی داگیرکارییەکانی پێشووتری فارسەکانیان لەبیر نەکردبوو. ھەروەھا نەیاندەتوانی فارسەکان ببەخشن لەسەر ھێرشە سەرنەکەوتووەکەیان، لەژێر دەسەڵاتی خشایارشا، بۆ سەر دەوڵەتە یۆنانییەکان. بۆ چەندین ساڵ بیر لەم شتانە دەکردەوە و ئارەزووی تۆڵەسەندنەوەیەکی خوێناوی و سەرکەوتوویان لە دڵدا گرت بوو؛ لە کۆتاییدا تێگەیشتن کە کات ھاتووە بۆ تێرکردنی پەرۆشییەکانیان. بۆیە، بە پەرۆشییەکی زیاتر لە جاران، بە فەرمانی ئەسکەندەر چوونە سەر چەک. بە تووڕەییەوە ھێرشیان کردە سەر سوپای فارسەکان، بە پەرۆشییەوە بۆ یەکلاییکردنەوەی ئەو قەرزە کۆنانە و جێبەجێکردنی تۆڵە لە دوژمنە کۆنەکانیان. کەواتە دانیال بینی بزنە نێرەکە بە تووڕەییەوە جووڵا، و بە تووڕەیی ھێزەکەیەوە ھێرشی کردە سەر بەرانەکە. بەھۆی ئەم ھێرشە ترسناکەوە، بەرانەکە خرایە سەر زەوی و ھەردوو قۆچەکەی شکا. ھەموو ئەمانە جێبەجێ بوون کاتێک ئەسکەندەر ڕووبەڕووی سوپاکانی دوایین داریوش بووەوە و بە تەواوی شکستی پێھێنان. بەھۆی ئەمەوە بوو بە فەرمانڕەوای جیھان.
بەڵام دانیال بەردەوام بوو:
"بزنە نێرەکە زۆر گەورە بوو: و کاتێک بەهێز بوو، قۆچە گەورەکەی شکا؛ و لە جێگەی ئەودا چوار قۆچی دیاریکراو بەرەو چوار بای ئاسمان دەرکەوتن" (8).
لە لێکدانەوەکەدا، فریشتەکە ڕوونی کردەوە کە قۆچە گەورەکە یەکەم پاشای یۆنان بوو؛ پاشان دەڵێت:
"ئێستا کە شکێنرا، لە کاتێکدا چوار لە جێگەی ئەودا هەستان، چوار شانشین لەو نەتەوەیەدا هەڵدەستن، بەڵام نەک بە هێزی ئەودا" (22).
ڕۆژی دەسەڵاتی ئەسکەندەر کورت بوو؛ مردنی پێشوەختەی شایەتی دەدا لەسەر ناتواناییەکەی لە کۆنترۆڵکردنی ئارەزوو و سۆزەکانی. هەر بۆیە قۆچە گەورەکە شکا.
هیچ کەسێک لە بنەماڵەکەی خۆی جێگەی ئەسکەندەری نەگرتەوە. دوای مردنی لەناکاو، دەسەڵاتەکانی لە نێوان چوار ژەنەڕاڵە سەرەکییەکەیدا دابەش کران: بتلیمۆس، کە وەک پاشای میسر و وڵاتە دراوسێکان ناسرا؛ سلوقس، کە سوریا و ئاسیای بچووکی وەرگرت؛ لیسیماخۆس، کە سەروەریی تراکیا (تورکیای ئەمڕۆ) و خاکە دراوسێکانی هەبوو؛ و کاساندەر، کە مەقدۆنیا و هەموو یۆنانی بەردەکەوت. بەم شێوەیە ئیمپراتۆرییەتەکە دابەش کرا و هەرگیز دەستێکی باڵادەست فەرماندەیی نەکردەوە تا داگیرکردنی ڕۆمانی لە سەدەی کۆتاییدا پێش مەسیح.
دوو لەم دابەشکردنانە شوێنێکی گەورە لە پێشبینیدا داگیر دەکەن؛ بەڵام کتێبی پیرۆز هەرگیز جارێکی تر باسی تراکیا ناکات، و تەنها یەک جار ڕاستەوخۆ باسی یۆنان دەکات (زەکەریا 9:13). بەڵام سوریا و میسر ئەو هێزانەن کە لە کتێبی دانیالدا بەم شێوەیە ناسراون:
پاشای باکوور
و
پاشای باشوور
مەگەر بە شێوەیەکی تر دیاری کرابێت، ئاراستەکان لە کتێبی پیرۆزدا هەمیشە دەبێت وەک ئەوە تێبگەین کە قودس ناوەندەکەیەتی؛ بۆیە، کاتێک کتێبی پیرۆز باسی باکوور و باشوور دەکات، مەبەست باکوور یان باشووری قودسە. ئەگەر ئەمە لەبەرچاو نەگیرێت، مرۆڤ بە ئاسانی سەرلێشێواو دەبێت. تا پەنجا ساڵ پێش هاتنی گەورە عیسا، سوریا و میسر وەک هێزی سەربەخۆ هەبوون، لەگەڵ ئەوەی خاکی فەلەستین لە نێوانیاندا بوو. بەم شێوەیە خاکی پیرۆز بوو بە گۆڕەپانێکی ڕاستەقینەی جەنگ بۆ سوپاکانی نەیار، و زیاتر لە دوو سەد ساڵ بەهۆی ناکۆکییەوە پارچە پارچە کرا. مێژووی بەدبەختی ئەو دوو سەدەیەی ترس و تۆقاندن بە شێوەیەکی پێشبینیکراو لە دانیال 11:0 پێمان دراوە. بە وردی باسیان دەکەین کاتێک دێینە سەر تاوتوێکردنی ئەو بەشەی کتێبەکە.
هۆکاری سەرەکیی ناساندنی هەموو ئەمانە ئەوە بوو کە ڕووناکبین لەبارەی یەکێکەوە کە ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەگێڕێت لە کاتی کۆتاییدا؛ ئەو مەبەستە لێی ئەوەیە کە لە بەشی سووریی ئیمپراتۆریەتیی ئەسکەندەرەوە سەرهەڵبدات. بۆ ئێستا و لەوەتەی داگیرکاریی ڕۆمانەوە، بزنە چوار قۆچەکە بە ئاشکرا وێران کراوە. بەڵام وەک چۆن ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی لە ڕۆژانی کۆتاییدا زیندوو دەکرێتەوە، بە هەمان شێوە فێر دەبین کە دوو لە چوار قۆچەکەی دەسەڵاتی دابەشبووی یۆنانی لەو کاتی تاقیکردنەوەیەدا لەسەر نەخشەی پێشبینیکراو دووبارە دەردەکەونەوە. لە یەکێکیانەوە ئەو قۆچە بچووکە سەرهەڵدەدات کە لەو ڕۆژەدا دەبێتە دوژمنی سەرسەختی جوولەکە گەڕاوەکان.
و لە یەکێکیانەوە قۆچێکی بچووک دەرکەوت، کە زۆر گەورە بوو، بەرەو باشوور، و بەرەو ڕۆژهەڵات، و بەرەو خاکی خۆش. و گەورە بوو، تەنانەت گەیشتە سوپای ئاسمان؛ و هەندێک لە سوپاکە و لە ئەستێرەکانی خستە سەر زەوی، و پێشێلی کردن. بەڵێ، خۆی گەورە کرد تەنانەت بەرامبەر بە میری سوپاکە، و لەلایەن ئەوەوە قوربانی ڕۆژانە لادرا، و شوێنی پیرۆزگاکەی ڕووخێنرا. و سوپایەک پێیدرا دژی قوربانی ڕۆژانە بەهۆی سەرپێچییەوە، و ڕاستیی خستە سەر زەوی؛ و کاری کرد و سەرکەوتوو بوو (8:9-12).
من بۆ ساتێکیش گومان ناکەم کە هەموو ئەمانە جێبەجێبوونێکیان هەبووە لە دڕندەییەکانی ئەو دڕندە خراپەکارە، ئەنتیۆخۆس ئەپیفانێس. چەوساندنەوەکانی جوولەکەکان و گڵاوکردنی پەرستگا لەم ئایەتانەدا وەسف کراون. بەڵام بە بەراوردکردن لەگەڵ لێکدانەوەی بینینەکە، بە هەمان شێوە بۆ من ڕوون دەکاتەوە کە هێشتا جێبەجێبوونێکی تر و تەواوتر ماوە کە ڕووبدات.
زۆر کەس قۆچە بچووکەکەی لێرە باس دەکرێت لەگەڵ قۆچە بچووکەکەی بەشی حەوتەم تێکەڵ دەکەن. بەڵام ئێمە پێشتر تێبینیمان کردووە کە ئەوەی لە شانشینی ڕۆژئاوای دە قۆچداردا هەڵدەستێتەوە، هەمان ئەو دڕندەیەی کتێبی بینین ١٣:٠ و ١٧ـە. ئەو ڕۆمانییە، نەک لقێکی یۆنانی. لە ئەم بەشەی دانیالدا یەکێک دەبینین کە لە شانشینی کۆنی سەلەوکەسەوە سەر هەڵدەدات – پاشایەکی باکوور، نەک ڕۆژئاوا. ئەنتیۆخۆس لە ژیانی خوێنڕێژی خۆیدا نموونەی کەسێک بوو کە لە کاتی تووڕەیی یەزداندا دەبێتە دوژمنێکی سەرسەختی ئۆرشەلیم. بۆ چەندین سەدە تورکەکان خاوەنی ئەو خاکانە بوون کە جارێک لەلایەن سەلەوکەسەوە زاڵ بوون بەسەریاندا. پاشای داهاتووی باکوور بە ئەگەری زۆرەوە سەرکردەی دڕندەی هەر هێزێک دەبێت کە لەو کاتەدا کۆنترۆڵی تورکیا لە ئاسیادا دەکات.
قۆچە بچووکە ڕۆمانییەکە مەسیحییەکی لادەر دەبێت لە هاوپەیمانێتیدا لەگەڵ دژە-مەسیحی کەسی؛ ئەو ئیسرائیلی بێباوەڕ دەخاتە ژێر باڵی خۆی تا کاتێک کە لەگەڵ مەبەستەکانی بگونجێت. قۆچە بچووکە یۆنانییەکە پێدەچێت کافرێکی تەواو بێت، جێنشینی محەممەد، بە ڕقێکی قووڵی دێرین بەرامبەر بە جوولەکەکان هاندرابێت، و بە ئەگەری زۆرەوە دوژمنێکی سەرسەختی ئیمپراتۆری داهاتووی ڕۆژاوا بێت. فریشتەکە بە دانیال دەڵێت:
لە کۆتایی سەردەمی پاشایەتییەکەیاندا، کاتێک یاخیبووان بە تەواوی گەیشتنە ئەوپەڕی خۆیان، پاشایەک بە ڕوخسارێکی توند و تێگەیشتن لە ڕستە تاریکەکان، هەڵدەستێت. و هێزی ئەو بەهێز دەبێت، بەڵام نەک بە هێزی خۆی: و ئەو بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر وێران دەکات، و سەرکەوتوو دەبێت، و کاری خۆی دەکات، و گەلە بەهێز و پیرۆزەکە وێران دەکات. و لە ڕێگەی سیاسەتەکەشیەوە ئەو فێڵبازی دەخاتە گەشەکردن لە دەستیدا؛ و ئەو خۆی لە دڵیدا گەورە دەکات، و بە ئاشتی زۆر کەس وێران دەکات: ئەو هەروەها لە دژی میرى میران هەڵدەستێت؛ بەڵام ئەو بەبێ دەست دەشکێنرێت (8:23-25).
ڕوونە کە زۆربەی ئەوەی لەم ئایەتانەدا نووسراوە بە هیچ شێوەیەک ناتوانێت بەسەر ئەنتیۆخۆسدا بچەسپێت. ئەو بە تەواوی وەڵامی بینینەکە دەداتەوە، بەڵام مەرجەکانی لێکدانەوەکە ناهێنێتە دی. سەرەتا، پێشبینییەکە بڕیارە بە تەواوی جێبەجێ بکرێت
کاتێک سەرپێچیکاران پڕبوون.
ئەم دەربڕینە ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ پێگەیشتنی ناڕەوایی لە سووریای کۆن، جگە لەوەی کە شانشینەکە لەسەر مردنی ئەپیفانیس وێران نەکرا؛ ئەگەر گوناهەکانی گەیشتبوونایەتە ئەو سنوورەی کە لەلایەن حاكمی ڕەوشتیی گەردوونەوە دانرابوو، ئەوا وێران دەبوو. زۆر زیاتر ئەگەری هەیە کە ئەم دەربڕینە ئاماژە بێت بۆ کاتی کۆتایی، کاتێک هەموو جیهان بۆ دادگاییکردنی خودا پێگەیشتوو دەبێت.
ئەم لێکدانەوەیە هەروەها هاوڕایە لەگەڵ وتەکانی فریشتەکە،
“من پێت دەڵێم چی دەبێت لە دوا کۆتایی تووڕەییەکەدا” (19);
ئەمە بێ گومان کۆتایی سەردەمی نەتەوەکانە. لەو کاتەدا، ئەوا ئەم قۆچە بچووکە پێشبینیکراوە وەک پیاوێکی خاوەن ژیری و دیپلۆماسییەتی گەورە دەوەستێت؛ بەڵام ئێمە دەخوێنینەوە کە
"هێزی ئەو بەهێز دەبێت، بەڵام نەک بە هێزی خۆی" (24).
ئێستا ئەم وشانە بە زەحمەت دەتوانرا بەسەر "قۆچە بچووکەکە"ی ڕابردوودا جێبەجێ بکرێن؛ ئەو وەک پاشایەکی سەربەخۆ فەرمانڕەوایی دەکرد، ئامانجەکانی خۆی بەدی دەهێنا وەک چۆن ویستی خۆی فەرمانی دەکرد، تا ڕادەیەک لەلایەن دەستێوەردانی ڕۆماوە ڕێگری لێکرا. بەڵام سەرکردەیەک هەیە کە شوێنێکی گەورەی لە پێشبینیدا داگیرکردووە؛ پێی دەوترێت
"ئاشوورییەکە"
لە لایەن ئیشایا و دەبێتە دوژمنی ئیسرائیل لە ڕۆژانی کۆتاییدا. ئەو لەناو دەبرێت بە دەرکەوتنی کەسیی گەورە عیسای مەسیح. ئیشایا بەرەکەت و گەڕاندنەوەی ئیسرائیل بە ڕووخانی ئەوەوە دەبەستێتەوە. ئەو بە ڕوونی وادیارە هەمان ئەو قۆچە بچووکەیە کە لێرەدا وێنا کراوە، چونکە ئەویش بە ئاشکرا پشت بە هاوپەیمانێکی تر دەبەستێت. ئەو هێزەی کە پشتیوانی لێدەکات لە یەحزەقیل ٣٨:٠ دا پێشبینی کراوە. پاشان دووبارە قۆچە بچووکەکە دژ بە میری میران ڕادەوەستێت و بەبێ دەست دەشکێنرێت. میری میران ناتوانێت کەسێکی تر بێت جگە لە مەسیح؛ لە ئەنجامدا ئەم وشانە لە ژیان و مردنی ئەنتیۆخۆسدا بەدی نەهاتوون. بەڵام ئەوان ئاماژەمان پێدەدەن بۆ کاتی کۆتایی، کاتێک مەسیح خۆی بە کەسی خۆی دەردەکەوێت لە جیاتی ئیسرائیلی ستەم لێکراو و ئاشوورییەکە دەڕوخێنێت.
ئەوەی لەبارەی قۆچە بچووکەکەوە وەک تاکێک دەوترێت، بە شێوەیەکی بەرفراوان بەسەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بە گشتی دەگونجێت. دڕندە و بێبەزەیی، هەمیشە دوژمنی ئایینی جوولەکە بووە، و سەدان ساڵە بوونی هەیە، نەک بەهۆی هیچ هێزێکی ڕەسەنی خۆیەوە، بەڵکو بەهۆی حەسادەتی نەتەوەکانی ئەورووپاوە. ئەگەر تورکەکان لە قوستەنتینیە دەربکرانایە، هەموو ئەورووپا دەخرایە ناو جەنگەوە، هەر زلهێزێک پەرۆش بوو بۆ خاوەنداریکردنی ئەو خاکانەی کە ئێستا هیلالەکەی بەسەرەوە دەشەکێتەوە. لەبەر ئەوە ترسناکییە قێزەونەکانی کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەنی و جوولەکە ڕێگەیان پێدراوە لەلایەن نەتەوە شارستانی و بەناو مەسیحییەکانەوە چونکە جورئەتی دەستێوەردانیان نییە، نەوەک بەم کارە ئاشتی جیهان بخەنە مەترسییەوە. (تێبینیی سەرنوسەر: ئەمە پێش دەستپێکردنی جەنگی جیهانیی یەکەم نووسراوە. سەیری پێشەکی بکە.) لەبارەی قۆچە بچووکەکەوە دەوترێت کە فێڵ و تەڵەکەبازی سەرکەوتوو دەکات، و بە ئاشتی زۆر کەس لەناودەبات. ئەمەش تایبەتمەندیی "تورکە قێزەونەکە" بووە، بەتایبەتی لە مامەڵەکانیدا لەگەڵ جوولەکەکان. یەکتاپەرستیی ئیسلام بە سروشتی سەرنجی جوولەکەکان ڕادەکێشێت؛ و پێغەمبەری درۆزن خۆی هەوڵی زۆری دا بۆ نەوەی ئیسرائیل، بەو هیوایەی بەم شێوەیە ڕایان بکێشێت بۆ ئیسلام. بەڵام لە پشت هەموو قسە خۆشەکان و بەڵێنە باشەکانی سوڵتانەکانەوە، ژەهر و شمشێر هەمیشە لە کەمیندابوون. قۆچە بچووکەکەی کۆتایی زەمان لە خۆیدا ڕۆحی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بەرجەستە دەکات.
بەڵام هێشتا تەواومان نەکردووە دەربارەی بینینەکە. دانیال وتی:
پاشان گوێم لە قەدیسێک بوو قسەی دەکرد، و قەدیسێکی تر بەو قەدیسەی وت کە قسەی دەکرد: «تا کەی بینینەکە دەربارەی قوربانی ڕۆژانە، و تاوانکاری وێرانکاری، دەبێت، بۆ ئەوەی پەرستگا و سوپا هەردووکیان پێشێل بکرێن؟» و ئەو پێی وتم: «تا دوو هەزار و سێ سەد ڕۆژ؛ پاشان پەرستگاکە پاک دەکرێتەوە.» (13-14)
وشەی "ڕۆژەکان" لە ڕاستیدا "ئێواران-بەیانیان"ە و ئاماژە ناکات بە ماوەی درێژکراوە، بەڵکو بە ڕوونی و بە ئاشکرایی ئاماژە دەکات بە ڕۆژانی بیست و چوار کاتژمێری. ئەمە پێشبینییەکی کاتییە کە پەیوەندی بە گڵاوکردنی پەرستگا هەیە لەلایەن ئەنتیۆخۆسەوە. لەو کاتەوەی کە پیرۆزگاکەی گڵاو کرد بە قوربانیکردنی بەرازێک لەسەر قوربانگا و دانانی پەیکەرێکی ژوپیتەر لە پیرۆزترین شوێن، دوو هەزار و سێ سەد ڕۆژی ڕاستەقینە تێپەڕی تاوەکو جارێکی تر پاککرایەوە و تەرخانکرا بۆ خزمەتی یەهۆڤا. وەک ئەوەی ئاگادارمان بکاتەوە لە مەترسیی هێماکردنی ئەم ماوەیە، فریشتەکە بە دانیالی گوت،
"بینینی ئێوارە و بەیانی کە پێی گوترا ڕاستە: بۆیە بینینەکە دابخە؛ چونکە بۆ چەندین ڕۆژ دەبێت" (26).
نەتوانینی تێگەیشتن لەمە بوو کە میلهرایتەکانی لە سەرەتای سەدەی ڕابردوودا خستە ناو هەڵە گەورەکەیانەوە. هەمان هەڵە کوێری کردووەتەوە جێنشینەکانیان، ئەدڤێنتیستەکانی ڕۆژی حەوتەم، و بووەتە هۆی تیۆریی پیرۆزگای کفرئامێز کە ئەوان باوەڕیان پێیەتی. بەپێی ئەوان، خودای گەورە عیسا هەرگیز نەچووەتە ناو شوێنی هەرە پیرۆز تا ساڵی ١٨٤٤ی زایینی، کە دوو هەزار و سێ سەد ڕۆژ-ساڵ بوو لەو کاتەوەی سایرس فەرمانی دەرکرد بۆ دروستکردنی پەرستگا. بەڵام هەمووی بە تەواوی لەلایەن کتێبی پیرۆزەوە پشتگیری ناکرێت. دوو هەزار و سێ سەد ڕۆژەکە زۆر لەمێژە لە مێژووی گەلی دانیال، جوولەکەکان، بەدیهاتووە. بە شێوەیەکی ڕاستەقینە بەدیهات دوای پیسکردنی شوێنە پیرۆزەکان لەلایەن ستەمکاری سوورییەوە. هیچ ئاماژەیەک نییە کە دوو هەزار و سێ سەد ڕۆژی تر مابێت لە داهاتوودا بەدیبێت، هەرچەندە کەسایەتییەکانی قۆچە بچووکەکەی بینینەکە و دوایین ئاشووریی گەورەی ئیشایا ١٤:٢٤-٢٧، زۆر لە یەک دەچن. ئەم دووەمیان بێ گومان پیاوێکی خاوەن توانای گەورە دەبێت، بەڵام فێڵباز، پیلانگێڕ، و فریودەر – جێنشینێکی شایستەی فەرمانڕەوا عوسمانییەکانی ڕابردوو. بەڵام ئەو لە خاکی ئیمانوێل دەشکێنرێت، و هەموو سوپاکەی لەسەر چیاکانی ئیسرائیل وێران دەکرێت، کاتێک جورئەت دەکات لە دژی میری میران بوەستێتەوە. ئەم میرە بە شکۆیەکی گەورەوە دێتە دەرەوە بۆ ڕزگارکردنی پاشماوەی دڵسۆز کە دڵیان بە یەهۆڤا دەنووسێت لەو کاتە ترسناکەی تەنگانەی یاقوبدا. پێشوەختە دەتوانین ببینین ڕووداوەکان خۆیان ئامادە دەکەن بۆ بەدیهاتنی ئەم شتانە. کۆتاییەکە ناتوانێت زۆر دوور بێت.
"خۆزگە بەو کەسەی کە بە ئاگا بێت و جلەکانی بپارێزێت، نەوەک بە ڕووتی بڕوات و شەرمەزارییەکەی ببینن" (وهحی 16:15).
کاریگەریی بینینەکە لەسەر دانیال ئەوە بوو کە بێهۆش بوو و چەند ڕۆژێک نەخۆش کەوت.
"دواتر،" گوتی، "هەستامەوە، و کاری پاشام کرد؛ و سەرسام بووم بە بینینەکە، بەڵام کەس لێی تێنەگەیشت" (٢٧).
سەدەکانی دواتر شایەتی ڕاستی زۆربەیان داوە، و ڕۆژانی داهاتووش ئەوانی تریش دەسەلمێنن. با دڵەکانمان ئەوەندە سەرسام بن بەم شتانە کە ئێمەش بە قووڵی لەبەردەم خودا سەبارەت بەوانەوە کار بکەین. با بە شێوەیەکی زۆر ڕاستەقینە بدۆزرێینەوە کە کاری پاشا بکەین لە کاتێکدا چاوەڕێی گەڕانەوەی کەسیی ئەوین لە ئاسمانەوە!
وە من کۆتایی ناهێنم بەبێ ئەوەی جارێکی تر هۆشداری بدەمە بێ مەسیحەکان کە لە تووڕەیی داهاتوو ڕابکەن. هەورە ڕەش و ترسناکەکانی کارەسات بەسەر ئەم جیهانە هەژارەدا کۆدەبنەوە. بەم زووانە بروسکەی تووڕەیی، هەورەبروسکەی دادگایی، و زریانی تۆڵەسەندنەوە هەڵدەقوڵێن. چەند ناگوتراو خەمناک دەبێت حاڵتان ئەگەر ڕووبەڕووی تووڕەیی تەواوی زریانی تووڕەیی خودایی ببنەوە بەبێ مەسیح و بەبێ پەنا! ئێستا متمانەی پێ بکەن لە کاتێکدا نیعمەت پێشکەش بە هەر ڕۆحێکی گوناهبار دەکرێت؛ ئەگینا
"چی دەڵێیت کاتێک ئەو سزات دەدات؟" (یەرمیا ١٣:٢١)