ئیشایا بەشی ١٧ پێشبینی سزای دیمەشق و ئەفرایم (ئیسرائیل) دەکات بەهۆی هاوپەیمانی و بتپەرستییانەوە، بەتایبەتی ئاماژە بە هێرشێکی ئاشووری دەکات. سەرەڕای وێرانکارییەکی بەرفراوان، پاشماوەیەکی دڵسۆزی ئیسرائیل دەپارێزرێت و ڕوو لە خودا دەکات. بەشەکە هەروەها هۆشداری دەدات لە دەرئەنجامەکانی بۆ ئەوانەی خودا لەبیر دەکەن، هەوڵەکانیان بە بەرهەمێکی خەم و پەژارە بەراورد دەکات.
تێبینییەکانی ئایرۆنساید لەسەر کتێبە هەڵبژێردراوەکان تێبینییە ڕوونكەرەوەكان لەسەر پێغەمبەر ئیشایا لەلایەن هاری ئەی. ئایرۆنساید، لیت.د.
ئێستا دێینە سەر تاوتوێکردنی باری دیمەشق. بە شێوەیەکی نزیک بە دیمەشقەوە بەستراوەتەوە، نەتەوەی ئیسرائیل هەیە، کە بە گشتی بە ئەفرایم ناسراوە دوای جیابوونەوە لە یەهودا. لەبەر ئەوەی کە ئەوان هاوپەیمانییەکیان لەگەڵ سوریا پێکهێنابوو، ئەو شانشینەی کە دیمەشق پایتەختەکەی بوو، دەبێت بەشدار بن لەو حوکمەدا کە خەریک بوو بەسەر ئەو شارە لووتبەرزە و دەسەڵاتی سوریادا ببارێت.
دیمەشق هەندێک جار بە کۆنترین شاری جیهان دادەنرێت. ڕەنگە وای بێت یان نا، بەڵام بە دڵنیاییەوە چەندین هەزار ساڵە بوونی هەیە و بەناو زۆر جەنگ و ئەزموونی ناخۆشی تردا تێپەڕیوە، بەڵام ئەمڕۆ وەک ناوەندێکی بازرگانی گەورە لە ناوچەیەکی جواندا وەستاوە - ئەوەندە جوان و سەرنجڕاکێشە کە پێمان دەوترێت کاتێک محەممەد و سوپاکەی نزیک شارەکە بوونەوە و لەسەر گردێکەوە سەیریان کرد، پێغەمبەرە درۆزنە عەرەبەکە ڕووی لە شوێنکەوتووانی کرد و گوتی: "پیاوان تەنها ڕێگەیان پێدراوە بچنە یەک بەهەشتەوە. ئێمە ناچینە دیمەشق،" و بەم شێوەیە ئەو و هاوڕێکانی گەڕانەوە.
لەوە کاتەدا کە ئیشایا پێشبینی دەکرد، سوپاکەی سەنحاریب بە خێرایی بەرەو ئیسرائیل و سوریا دەڕۆیشتن و ئایەتە یەکەمەکان باسی ئەم هێرشە دەکەن.
باری دیمەشق، ئەوەتا دیمەشق لە شاربوون لادەبرێت و دەبێتە کەڵەکە وێرانە. شارەکانی عەرۆعێر چۆڵ دەکرێن: دەبنە لەوەڕگەی مێگەلەکان، کە تێیدا پاڵ دەکەون و کەس نایانترسێنێت. قەڵاکەش لە ئەفرایم نامێنێت، و شانشینەکەش لە دیمەشق، و پاشماوەی سوریا: ئەوان وەک شکۆمەندیی نەوەکانی ئیسرائیل دەبن، پەروەردگاری سوپاسالاران دەفەرموێت. و لەو ڕۆژەدا ڕوودەدات، کە شکۆمەندیی یاقوب لاواز دەبێت، و قەڵەویی گۆشتەکەی کەم دەبێتەوە، وەک ئەوە دەبێت کاتێک دروێنەکار گەنم کۆدەکاتەوە، و گوێزەرەکان بە قۆڵی دەچنێتەوە؛ وەک ئەوە دەبێت کە گوێزەرەکان لە دۆڵی رەفایم کۆدەکاتەوە.(ئایەتەکانی 1-5).
دوو شار یان ناوچە هەبوون کە بە عەرۆعێر ناسرابوون. یەکێکیان، لە ڕۆژهەڵاتی دەریای مردوو لە خاکی مۆئاب، ئەوی دیکەیان نزیک دیمەشق بوو. بە ڕوونی دیارە کە ئەم دووەمیان لێرەدا مەبەستە. لە ئەنجامی هێرشی ئاشوورییەکان، دیمەشق و هەموو شارۆچکە و گوندەکانی دەوروبەری دەبوونە نێچیری ئەم هێزە گەورەیەی ڕۆژهەڵات. ئیسرائیلیش، دەبوو بە دەستی ئاشوورییەکان ئازار بچێژێت. هەموو ئەمانە جێبەجێ بوون، و هێشتا دەتوانین سەیری تەواوی ئەم دەقە بکەین وەک پێشبینییەک بۆ ئەوەی کە دووبارە لە ڕۆژانی کۆتاییدا ڕوودەدات کاتێک خودا جارێکی تر مامەڵە لەگەڵ هەردوو ئیسرائیل و نەتەوەکان دەکات. لەو کاتەدا، وەک جاران، پاشماوەیەکی یاقوب دەپارێزرێن کە ڕووی گەورە دەگەڕێن.
کەچی ترێی کۆکراوەی تێدا دەمێنێتەوە، وەک هەژاندنی دار زەیتوونێک، دوو یان سێ دەنک لە سەرەوەی لقە هەرە بەرزەکە، چوار یان پێنج لە لقە بەردارە دەرەوەکانی، یەزدان خودای ئیسرائیل دەفەرموێت. لەو ڕۆژەدا مرۆڤ سەیری دروستکەرەکەی دەکات، و چاوەکانی ڕێز لە پیرۆزەکەی ئیسرائیل دەگرن. و سەیری قوربانگاکان ناکات، کاری دەستەکانی، و ڕێز لەوە ناگرێت کە پەنجەکانی دروستیان کردووە، نە دارستانەکان، نە بتەکان.(ئایەتەکانی ٦-٨).
ئەم پاشماوەیە لە زۆرێک لە کتێبەکانی پێغەمبەراندا دیاریکراوە و دووبارە بە ڕوونی لە پەیمانی نوێدا دێتە بەردەممان. ئەم کۆمەڵە خوداپەرستەیە کە لە ڕۆژانی کۆتاییدا ڕوو لە یەزدان دەکەن و تێیاندا "هەموو ئیسرائیل ڕزگار دەبێت(ڕۆما 11:26). زۆر کەس وایان بیر کردووەتەوە کە ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە هەموو نەتەوەکە لە کاتی تەنگانەی یاقوبدا ڕزگار دەکرێت، بەڵام پێویستە ئەوەمان لەبیر بێت کەئەوان هەموویان ئیسرائیل نین، کە لە ئیسرائیلن," و ئەوە پاشماوەکەیە کە خودا نەوەی ڕاستەقینەی یاقوبی تێدا دەناسێتەوە. ئەمانە لە کاتی کۆتایی تەنگانەدا دەپارێزرێن وەک چۆن لە ڕابردوودا پارێزران، و لە ڕێگەی ئەوانەوە خاک دووبارە ئاوەدان دەکرێتەوە. ڕقیان لە بتپەرستی دەبێتەوە، پەنا دەبەنە بەر خودای باوکانیان و کاتێک چاویان لە ئەو دەبێت بۆ پاراستن، ئەو دەیانپارێزێت.
لەو ڕۆژەدا شارە بەهێزەکانی وەک لقێکی فەرامۆشکراو و لقێکی سەرەوە دەبن، کە بەهۆی نەوەکانی ئیسرائیلەوە وازیان لێ هێنا: و وێرانکاریی تێدا دەبێت. چونکە تۆ خودای ڕزگاریکەرت لەبیر کردووە، و ئاگات لە تاشەبەردی هێزت نەبووە، بۆیە تۆ ڕووەکی خۆش دەچێنی، و بە قەڵەمی نامۆ دایدەنێیت: لە ڕۆژدا ڕووەکەکەت گەشە پێ دەکەیت، و بەیانیان تۆ تۆوەکەت دەگەشێنیتەوە: بەڵام دروێنەکە کەڵەکەیەک دەبێت لە ڕۆژی خەم و پەژارەی بێئومێدیدا.(ئایەتەکانی ٩-١١)
ئایا ئەم وشانە بە واتای وشەیی وەربگرین یان بە واتای خوازراو؟
ڕەنگە هەردووکیان، چونکە بە دڵنیاییەوە وێنای گەمژەیی ئیسرائیل دەکەن لە ڕۆژانی ڕابردوودا کاتێک هەرچەندە پشتیان لە پەروەردگاری سوپاکان کردبوو، هێشتا خۆیان هاندا بۆ ئەوەی باوەڕ بکەن کە دەبێت لە بارودۆخی گوناهکارییاندا گەشە بکەن، و بۆیە باخچەی جوانیان چاند و شارە گەورەکانیان دروست کرد تەنها بۆ ئەوەی لە کۆتاییدا سزای خودایی بەسەریاندا بێت.
بەڵام ئایا ناتوانین لەم ئایەتانەدا شتێک ببینین کە ڕەنگە لە ڕابردوودا زیاتر لە جارێک بە شێوەیەکی وشەیی جێبەجێ کرابێت، و لە ئێستاشدا دووبارە جێبەجێ دەکرێتەوە؟ ئەوە ڕاستییەکی ناسراوە کە لە ماوەی ساڵە درێژەکانی دەسەڵاتی خراپی تورکیدا، خاکی فەلەستین نزیکەی بە تەواوی لە دار و درەخت ڕووت کرابووەوە. دارستانەکانی لوبنان لە مێژ بوو بڕابوونەوە و دارەکانیان بۆ چەندین مەبەستی جیاواز بەکار دەهێنران. ئەو دارانەی کە جارێک لەسەر کێوی زەیتوون و کێوی سکۆپوس گەشەیان دەکرد، وەک یۆسێفۆس پێمان دەڵێت، هەموویان لەلایەن تیتۆسەوە بڕانەوە و لە کاتی گەمارۆدانی ئۆرشەلیمدا بەکار هاتن.
لە سەدەی کۆتایی دەسەڵاتی تورکی، حکومەتی عوسمانی باجێکی خستە سەر هەموو دارەکان، کە ئەوەندە زۆر بوو دانیشتووانی فەلەستین لێی یاخی بوون، و لە جیاتی ئەوەی بیدەن، نزیکەی هەموو دارەکانی سەر موڵکەکانیان بڕییەوە. بەڵام کاتێک، دوای جەنگی جیهانی یەکەم، ئینتیدابی فەلەستین سپێردرایە بەریتانیای گەورە، یەکێک لە یەکەم کارەکان کە حکومەتی بەریتانی دەستی پێکرد، دووبارە دارستانکردنەوەی چیاکانی لوبنان بوو، هەزاران و هەزاران داری گەنج لەسەر ئەو بەرزاییانە چێنران، لە کاتێکدا هەزاران داری کالیپتۆس، یان دارەکانی بنێشتی شین، لە ئوسترالیاوە هاوردە کران و لە بەشە زۆنگاوییەکانی وڵاتەکە چێنران بۆ یارمەتیدان لە وشککردنەوەی زەوییەکە.
لەدوای ئەمە، جولەکە گەڕاوەکان دەستبەجێ دەستیان کرد بە چاندنی باخی زەیتوون و باخی پرتەقاڵ و میوە ترشەکانی تر، بە شێوەیەک کە، بە واتای وشە، هەموو وڵاتەکە بە قەڵەمی نامۆ چێنرابوو، و بە دڵنیاییەوە دەستی کرد بەوەی وا دەربکەوێت کە فەلەستین سەردەمێکی زۆر گەشەسەندوو لەبەردەمیدا بێت.
بەڵام هەموو شتێک بەپێی هیوا و ئومێدی جولەکەکان نەبووە. کێشە و کارەساتەکان ڕوویان داوە بەسەر خاکەکەدا. ئاگرکەوتنەوەکانی دارستانەکان دووبارە زۆرێک لە درەختەکانی لوبنانیان وێران کردووە، و ئەوەی داهاتوو هەڵیگرتووە جورئەت ناکەین هەوڵی گوتنی بدەین جگە لەوەی نووسینە پیرۆزەکان وێنای تاقیکردنەوەی گەورە و ترسناک دەکەن وەک ئەوەی یەعقوب هەرگیز لە ڕابردوودا نەیبینیبێت. بێگومان دروێنەکە دەبێتە ڕۆژێکی خەم و پەژارەی بێئومێدی. چۆن ئەمە دەبێت دڵەکانمان بجوڵێنێت بۆ ئەوەی هاوار بکەین بۆ خودا بۆ ڕزگاریی ئیسرائیل و نوێژ بکەین بۆ ئاشتیی ئۆرشەلیم.
وای بۆ کۆمەڵی زۆری خەڵکەکە، کە دەنگێک دەکەن وەک دەنگی دەریاکان؛ و بۆ پەلەپەلی نەتەوەکان، کە پەلەپەلێک دەکەن وەک پەلەپەلی ئاوە بەهێزەکان! نەتەوەکان پەلەپەل دەکەن وەک پەلەپەلی ئاوێکی زۆر: بەڵام خودا سەرزەنشتیان دەکات، و ئەوان دوور هەڵدێن، و ڕاو دەکرێن وەک کاژۆڵەی چیاکان لەبەردەم با، و وەک شتێکی گەڕۆک لەبەردەم گێژەڵوکە. و سەیری کێشە بکە لە کاتی ئێوارەدا؛ و پێش بەیانی ئەو نییە. ئەمە بەشی ئەوانەیە کە تاڵانمان دەکەن، و بەشی ئەوانەیە کە دزیمان لێدەکەن.(ئایەتەکانی ١٢-١٤).
لە کاتێکدا ئەم وشانە جێبەجێبوونێکی سەرەکییان هەبووە لە لەناوبردنی دوژمنانی ئیسرائیل لە ڕابردوودا، بەتایبەتی ئاشوورییەکانی سەردەمی ئیشایا و کلدانییەکان دواتر، لەگەڵ ئەوەشدا، ئەوان هاوکاتن لەگەڵ ئەوەی کە خودای خۆمان خۆی پێشبینی کردووە سەبارەت بە تەنگانە گەورەکە، کە پێشتر کاتێک نەتەوە لە دژی نەتەوە و شانشین لە دژی شانشین هەڵدەستێت؛ کاتێک دەریا و شەپۆلەکان دەهەژێنن و بوومەلەرزە لە شوێنی جیاوازدا ڕوودەدەن و دڵی مرۆڤەکان لە ترسی بینینی ئەو شتانەی کە بەسەر زەویدا دێن، لە کار دەکەوێت.
کاتێک کاتژمێری کۆتایی تەنگانە لێدەدات، نەتەوەکان لە دژی ئۆرشەلیم کۆدەبنەوە. سوپاکانی گەلانی بێگانە لە ڕۆژهەڵات، باکوور و ڕۆژاواوە دێن بۆ ئەوەی بەشداری لە ململانێیەکی خوێناویدا بکەن، بەدوای بەدەستهێنانی خاکی عیمانوێلدا دەگەڕێن، بەڵام دەرکەوتنی خوداوەند عیسای مەسیح بە شکۆوە کۆتایی بە دوا جەنگی گەورە دەهێنێت، کاتێک دڕندەکە و پێغەمبەری درۆزن و لایەنگرانیان بە هەناسەی خوداوەند لەناو دەچن، و سوپاکانی گۆگ و ماگۆگ و پاشاکانی هەڵهاتنی خۆر بە هێزی بێسنووری خودا لەناو دەبرێن کە بۆ ڕزگارکردنی گەلەکەی، ئیسرائیل، کار دەکات.