ئەم بەشە پێشبینیی ئیشایا سەبارەت بە سور دەناسێنێت، کە لێکیدەداتەوە وەک جۆرێک لە سیستەمی بازرگانیی جیهان. نووسەرەکە بە وردی باس لە گرنگیی مێژوویی سور دەکات وەک شارێکی بازرگانیی بەهێز و پێشبینیی پێغەمبەرەکە دەگێڕێتەوە سەبارەت بە وێرانبوونی تەواوی، کە کاریگەری لەسەر نەتەوەکان دەبێت لە دوور و نزیک. ئەم لەناوچوونە وەک حوکمی خودا پێشکەش دەکرێت بۆ شکاندنی لووتبەرزیی هەموو شکۆمەندییەکی زەمینی.
تێبینییە ڕوونكەرەوەكان لەسەر پێغەمبەر ئیشایا نووسینی هاری ئەی. ئایرۆنساید، دکتۆری ئەدەبیات
ئێمە ئێستا دەگەینە کۆتا پێشبینی لەم پێشبینییە تایبەتانە، یان بارگرانییانە، کە پەیوەندییان بە نەتەوە و شارەکانەوە هەیە کە ئیسرائیل کاری لەگەڵدا هەبوو. سێ لەمانە دەکرێت وەک جۆرە زۆر دیاریکراوەکانی ئەم جیهانە خراپەی ئێستا سەیر بکرێن، کە مەسیح مرد بۆ ئەوەی لێی ڕزگارمان بکات.
میسر باس لە جیهانێک دەکات کە ئێمە سەرەتا لە دۆخی سروشتی خۆماندا دەمانناسی؛ دیمەنێکی تاریکی، کۆیلایەتی و مردن. فیرعەونەکانی لەلایەن زۆربەی خەڵکەوە نەک تەنها وەک پاشا بەڵکو وەک خوداوەند دەناسران، و ڕێزلێنانی خوداییان پێدەدرا. بەم شێوەیە، ئەوان دەتوانن بە باشی باس لە شەیتان بکەن بۆ ئێمە، شازادە و خودای ئەم جیهانە.
لە میسرەوە ئیسرائیل بە خوێنی بەرخی پەسخە و هێزی بێسنووری خودا ڕزگار کران، کە بە سەرکەوتوویی بەناو جێگەی وشکبووی دەریای سووردا ڕابەرایەتی کردن، لەوێ سوپای فیرعەون، کە بەدوایاندا خۆیان تێهەڵدا، لەناوچوون. لە کەنارەکانی تری دەریای سوور ستایشی ئەویان کرد کە بەو شێوەیە سەرسوڕهێنەرە ڕزگاری کردبوون.
ئێمەش، بەهۆی نیعمەتەوە، ڕزگارییەکی لەو شێوەیەمان ناسیوە و دەتوانین بڵێین کە لەمەودوا هەروەک چۆن میسر مردبوو بۆ ئیسرائیل و ئیسرائیلیش مردبوو بۆی، بە هەمان شێوە ئێمەش مردووین بۆ جیهان و جیهانیش بۆ ئێمە بەهۆی یەکگرتنمانەوە لەگەڵ ڕزگارکەرە خاچدراوەکە.
بابل زیاتر ئاماژە دەکات بە جیهانی ئایینی - ئایینێک کە بنەمای لەسەر وەحیی ئیلاهی نییە، بەڵکو لەسەر خەیاڵە پووچەکانی مرۆڤەکانە، و ملکەچ نییە بۆ ویستی خودا.
لەو شاری بتپەرستەوە، پەرستنی وێنەکان بە فراوانی بەسەرانسەری جیهانی کۆندا بڵاوبووەوە. ئەمڕۆ هاوشێوەی خۆی هەیە لە بواری ئایینی دنیاییدا کە شێوەیەکی خوداپەرستی هەیە بەبێ هێز. ئێمە بە تەواوی لە نهێنیی بابلی گەورەدا دەیبینین لە پەرتووکی بینین؛ سیستەمێکی گەورەی ئایینی-بازرگانی کە زاڵ دەبێت بەسەر زۆربەی گەورەی جیهاندا دوای ئەوەی کەنیسە بەرز دەکرێتەوە بۆ لای گەورە. بەڵام لە کۆتاییدا فەرمانڕەواکانی شانشینەکانی زەوی خۆیان لەم کابوسە بێزار دەبن و بە تەواوی لەناوی دەبەن.
سوور باس لە جیهان دەکات وەک سیستەمێکی بازرگانی گەورە - کە تێیدا مرۆڤەکان لە ڕێگەی هەوڵە ماددییەکانەوە هەوڵ دەدەن خۆیان و خێزانەکانیان دەوڵەمەند بکەن، چێژ وەردەگرن لە هەموو جۆرە ناز و نیعمەتێک و خودا لەبیر دەکەن. ئەمە لایەنە زاڵەکەی جیهانە وەک ئەمڕۆ دەیناسین، کاتێک وڵات لە دوای وڵات هەوڵ دەدات بۆ قازانجی بازرگانی و خەڵک بە ئاستێکی لوکس دەژین کە هەرگیز لە سەدەکانی پێشوودا نەبینراوە.
بەڵام ڕۆژێک زوو دێت کە هەموو ئەو شتانەی مرۆڤەکان دڵیان پێیانەوە بەستووە وێران دەکرێن و سیستەمی ئێستای جیهان کۆتایی دێت. دەتوانین پێشبینیی ئەمە ببینین لە پێشبینییەکەدا کە پەیوەندی بە لەناوچوونی سورەوە هەیە.
بارگرانیی تسور. هاوار بکەن، ئەی کەشتییەکانی تارشیش؛ چونکە وێران بووە، بە شێوەیەک کە نە ماڵێک ماوە و نە ڕێگای چوونە ژوورەوە: لە خاکی خیتیمەوە بۆیان ئاشکرا بووە. بێدەنگ بن، ئەی دانیشتووانی دوورگە؛ ئێوەی ئەوانەی بازرگانانی زیدۆن، ئەوانەی بەسەر دەریاوە تێدەپەڕن، پڕیان کردوونەتەوە. و بە ئاوە گەورەکان تۆوی سیحۆر. بەرهەمی ڕووبار، داهاتی ئەوە؛ و ئەو بازاڕێکی گەلانە. شەرمەزار بە، ئەی زیدۆن: چونکە دەریا قسەی کردووە، تەنانەت هێزی دەریا، دەڵێت، من نە سکپڕ دەبم و نە منداڵ دەهێنم، نە گەنجەکان بەخێو دەکەم و نە کچە پاکیزەکان پەروەردە دەکەم. وەک لەبارەی هەواڵی میسرەوە، بە هەمان شێوە بە توندی ئازار دەچێژن لەبارەی هەواڵی تسورەوە.(ئایەتەکانی ١-٥)
پێغەمبەرەکە پێشبینی وێرانبوونی تەواوی سووری کرد وەک شارێکی گەورە کە کەشتییەکانی دەگەیشتنە هەموو بەندەرێکی ناسراو لە جیهانی ئەو سەردەمەدا. سەیدا شاری دایک بوو بەڵام هەرگیز نەگەیشتە گەورەیی کچەکەی، سوور، کە بازرگانان نیشتەجێیان کردبوو و سەیدایان بەجێهێشتبوو بۆ دروستکردنی شارێکی گەورە لەسەر کەنار دەریا، بەشێکی لەسەر وشکانی و بەشێکیشی لەسەر دوورگەیەکی بەردین بە دوورییەک لە کەنار دەریاوە، کە هەردووکیان بە ڕێگایەکی بەردین بەیەکەوە بەسترابوونەوە.
مێژووی سور وەک ڕۆمانێکی سەرنجڕاکێش دەخوێنرێتەوە و پاداشتی هەر کەسێک دەداتەوە کە کات تەرخان دەکات بۆ ئاشنابوون پێی. سەیدۆنییەکان فینیقی بوون، ڕەگەزێکی چالاک و پێشکەوتوو کە هەندێک لە گەلە پێشکەوتووخوازەکانی سەردەمی نوێ لێیەوە سەریان هەڵدا. ئەوان بە داهێنانی ئەلفوبێ ناسراون لە کاتێکدا کە نەتەوەکانی تر هێشتا وێنەنووسییان بەکاردەهێنا بۆ دەربڕینی خۆیان لە نووسیندا.
ئەلفوبێی خۆمان لە زۆر ڕووەوە پەیوەستە بەم پیتە فینیقییە کۆنانەوە. دەبێت لە کاتی پێشبینییەکەی ئیشایادا باوەڕپێنەکراو بووبێت کە سوور ڕۆژێک لە ڕۆژان تەنها بیرەوەرییەک بێت، بەڵام پێشبینییەکان بە تەواوی جێبەجێ کران. سووری ئەمڕۆ تەنها یادگارییەکی ناشرینە لەو شارە گەورەیەی ڕۆژانی کۆن. سزای شارەکە کاریگەری لەسەر نەتەوەکان دەبوو، لە میسری نزیکەوە تا تەرشیشی دوور، چونکە لە ڕێگەی کەشتییەکانی سوورەوە کاڵاکانیان بە قازانج دەفرۆشران.
بپەڕنەوە بۆ تارشیش؛ هاوار بکەن، ئەی دانیشتووانی دوورگە. ئایا ئەمە شاری دڵخۆشی ئێوەیە، کە کۆنییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆژگارانی کۆن؟ پێیەکانی خۆی دووری دەخاتەوە بۆ نیشتەجێبوون. کێ ئەم پیلانەی لە دژی سور داناوە، شاری تاجدار، کە بازرگانەکانی میرن، و بازرگانەکانی ڕێزدارترین کەسانی سەر زەوین؟ پەروەردگاری سوپاسالاران مەبەستی بووە، بۆ ئەوەی شانازی هەموو شکۆمەندییەک پیس بکات، و هەموو ڕێزدارانی سەر زەوی سووک بکات.(ئایەتەکانی ٦-٩).
تارشیش وادیارە زاراوەیەکی تا ڕادەیەک گشتی بێت، بە دڵنیاییەوە ئیسپانیا دەگرێتەوە، ڕەنگە بەریتانیای مەزنیش. پێمان وتراوە کە بازرگانانی تایری لە تارشیشەوە قەڵای، قوڕقوشم و کانزا و ماددەی کانزایی دیکەیان هێناوە (یەحزەقیال 27:12). ئەمانە لە کانەکانی ئیسپانیا و بەریتانیا دۆزرانەوە، خودی وشەی "بەریتانیا،" ناوی کۆنی ئەو شانشینە دوورگەییە، بە واتای "وڵاتی قەڵا.
لە لایەکی ترەوە، لە 1 پاشایان 10:22 پێمان دەوترێت کە کەشتیگەلی سلێمان لە تەرشیشەوە زێڕ، زیو، عاج، مەیموون، و تاووسەکانی هێنایە فەلەستین. ئەوەی دوایی لە بنەڕەتدا لە هیندستانەوە هاتبوو، بۆیە تەرشیش وا دەردەکەوێت کە ئاماژە بێت نەک تەنها بۆ ئەوروپای ڕۆژاوا بەڵکو بۆ ئاسیای ڕۆژهەڵاتیش.
کەشتیگەلی سلێمان هەر سێ ساڵ جارێک گەشتێکی گەڕانەوە و هاتنی دەکرد. ئەمە ئاماژە دەدات بە گەشتێکی دەریایی درێژ بەناو دەریای ناوەڕاستدا، بەدەر لە ستوونەکانی هێرکولیس بۆ ناو زەریای ئەتڵەسی فراوان، بەرەو باشوور بە تێپەڕاندنی کەناراوەکانی ئەفریقا، بە خولانەوە بە دەوری کەپی هیوا باشدا، بەناو زەریای هینددا بەرەو سەرەوە بۆ هیندستان و گەڕانەوە. جێگەی سەرنجە کە ئەم گەشتانە بە کەشتییەکانی سور ئەنجام دەدران، هەرچەندە هی پاشا سلێمان بوون.
ئێمە دەتوانین بە باشی تێبگەین چۆن میرە بازرگانە گەورەکانی سور بە ڕێزدارەکانی زەوی سەیر دەکران، تەنانەت وەک ئەمڕۆش خەڵک ڕێز دەگرن لەوانەی سامانێکی زۆر کۆدەکەنەوە لە ڕێگەی پڕۆژە بازرگانییەکانەوە. بەداخەوە، ئەو پیاوانەی بەم شێوەیە دەوڵەمەند دەبن، بە دەگمەن شکۆمەندی دەدەن بە خودا کە توانای پێدان بۆ بەدەستهێنانی ئەو بڕە زۆرە. سور بە هیچ شێوەیەک خودای لەبەرچاو نەگرت و بۆیە ئەو هێزی دیکەی گەورەی دژی دەهێنا بۆ ئەوەی "لەکەدارکردنی شانازیی هەموو شکۆمەندییەک," چونکە ئەو بڕیاری داوە کە هیچ جەستەیەک لە حزووری ئەودا شانازی نەکات.
بۆ ئێمە وەک مەسیحییەکان ئەمڕۆ، خاچی مەسیحە کە باس لە مردنی شەرمەزارکەری ئەو کەسە دەکات کە گەورەکانی زەوی ڕەتیان کردەوە، بەڵام لە مردنی ئەودا ئێستا دەتوانین کۆتایی هەموو شکۆمەندییەکی زەمینی ببینین. کەواتە لەگەڵ نێردراو پۆڵس دەتوانین بە باشی هاوار بکەین، "خودا نەکات من شانازی بکەم، تەنها بە خاچی خوداوەند یەسووعی مەسیحمان..
وەک ڕووبارێک بە خاکەکەتدا تێپەڕە، ئەی کچی تەرشیش؛ چیتر هێز نییە. دەستی بەسەر دەریاکەدا درێژکرد، شانشینەکانی هەژاند: یەزدان فەرمانی دژی شاری بازرگانی داوە، بۆ وێرانکردنی قەڵا قایمەکانی. و فەرمووی: چیتر دڵخۆش نابیت، ئەی کچە پاکیزەی ستەملێکراو، کچی سەیتا: هەستە، بپەڕەوە بۆ کیتیم؛ لەوێش ئارامیت نابێت.(ئایەتەکانی ١٠-١٢).
وێرانبوونی تسور بە ڕادەیەکی زۆر دەبووە هۆی لەدەستدانی ناوبانگی زۆرێک لە شارە بازرگانییە گەورەکان کە لەلایەن تسورەوە دامەزرابوون یان پەیوەندییەکی نزیکی هاوپەیمانییان لەگەڵ تسوردا هەبوو. تارتێسۆن لە ئیسپانیا کچی تسور بوو چونکە لەلایەن فینیقییەکانەوە دامەزرابوو. هەمان شت بۆ کارتاخێنا و هەروەها بۆ کارتاژ لە باکووری ئەفریقا ڕاست بوو. کیتیم، یان قوبرس، گەشەسەندنی خۆی بە پلەی یەکەم قەرزاری ئەو بازرگانییە بوو کە لەگەڵ تسوردا دەکرا. بۆیە، هاواری بازرگانانی هەموو ئەم ناوەندە بازرگانییانە کاتێک شاری گەورە کە ئەوان وەک سەرچاوەی سەرەکیی گەشەسەندنی خۆیان سەیریان دەکرد، کەوتە ژێر حوکمی خودا کە پشتگوێی خستبوو.
سەیری خاکی کەلدانییەکان بکەن؛ ئەم گەلە نەبوو، هەتا ئاشوورییەکان دایانمەزراند بۆ ئەوانەی لە چۆڵەوانیدا دەژیان: ئەوان بورجەکانیان دروست کرد، کۆشکەکانیان بەرز کردەوە؛ و ئەو وێرانی کرد. هاوار بکەن، ئەی کەشتییەکانی تارشیش: چونکە هێزتان وێران بووە. و لەو ڕۆژەدا ڕوودەدات، کە سوور حەفتا ساڵ لەبیر دەکرێت، بەپێی ڕۆژانی یەک پاشا: دوای کۆتایی هاتنی حەفتا ساڵ، سوور وەک لەشفرۆشێک گۆرانی دەڵێت. قیسارەیەک بگرە، بە شارەکەدا بگەڕێ، ئەی لەشفرۆشە لەبیرکراوەکە؛ ئاوازێکی خۆش دروست بکە، گۆرانی زۆر بڵێ، بۆ ئەوەی بیرت بکرێتەوە. و دوای کۆتایی هاتنی حەفتا ساڵ ڕوودەدات، کە خودا سەردانی سوور دەکات، و ئەو دەگەڕێتەوە سەر کرێی خۆی، و داوێنپیسی دەکات لەگەڵ هەموو شانشینەکانی جیهان لەسەر ڕووی زەوی.(ئایەتەکانی 13-17).
دەستبەجێ هۆکاری جێبەجێکردنی ئەم پێشبینییە سەبارەت بە وێرانبوونی تایر، نەبووخەدنەسەر و سوپا کلدانییەکانی بوون. بابل، کە لە بنەڕەتدا لەلایەن نەمرودەوە دامەزرابوو و بە بابل ناسرابوو، بۆ چەندین سەدە هەبوو، بەڵام هەرگیز نەبووە هێزێکی گەورەی جیهانی تاوەکو فراوان کرا و لەلایەن ئاشوورییەکانەوە کۆنترۆڵ کرا زۆر پێش سەردەمی نەبووخەدنەسەر. دوای جیابوونەوەی لە ئاشوور، لە کۆتاییدا بوو بە هێزی باڵادەست لە ناوچەی ڕۆژئاوای فورات.
نەبووخەدنەسەر گەمارۆی سوری دا و بەشێکی وێران کرد، و زۆرێک لە خەڵکەکەی بە دیل برد. لە ماوەی هەمان ئەو حەفتا ساڵەدا کە ئیسرائیل لە دیلیدا مایەوە، شاری فینیقی لە دۆخێکی داڕمان و ڕووخاندا بوو، بەڵام دوای مردنی نەبووخەدنەسەر و، چەند ساڵێک دواتر، گرتنی بابل لەلایەن مادەکان و فارسەکانەوە، سور بە شێوەیەکی بەرفراوان ئاوەدان کرایەوە، هەرچەندە جارێکی تر نەبووەوە بەو شارە بازرگانییەی کە پێشتر بوو. بەڵام هەوڵی دا پەیوەندییەکی نزیک دروست بکات لەگەڵ گەلانی جۆراوجۆری دەوروبەری لە هەوڵێکدا بۆ قەرەبووکردنەوەی بەدبەختییەکانی.
لە سەردەمی باڵادەستیی فارسەکان لە جیهاندا، شاری سور تا ڕادەیەک گەشەی کرد، بەڵام لە کۆتاییدا نزیکەی بە تەواوی وێران کرا لەلایەن سوپاکانی ئەلێکساندەری گەورەوە کاتێک بەسەر فارسەکاندا زاڵ بوو و زۆربەی ڕۆژئاوای ئاسیا و میسری داگیر کرد. شاری سور لەو کاتەوە هەرگیز نەهاتووەتەوە پێشەوە، کەچی داهاتوویەکی پڕ لە بەرەکەتی بۆ پێشبینی کراوە.
ئاشکرایە کە دوایین ئایەتی بەشی ئێمە، وەک زۆرێک لە نووسراوە پێغەمبەرایەتییەکانی تر، لە سەرووی سەردەمی ئێستاوە تێماندەپەڕێنێت بۆ دامەزراندنی شانشینی مەسیحیی خوداوەندمان عیسای مەسیح.
لەوە ڕۆژەدا شارێکی نوێ لەسەر وێرانەکانی سوور بەرز دەکرێتەوە و ملکەچی ئەوە دەبێت کە مافی فەرمانڕەواییەتی هەیە، و شکۆ و ڕێزی خۆی دەهێنێتە بەردەم پێیەکانی. ئەمە هەم لێرە و هەم لە زەبوورەکان 45:12 پێشبینی کراوە، کە تێیدا ئیسرائیل دەبینین، جارێکی تر وەک ژنی پەروەردگار ناسراوەتەوە، و کچی سوور لەنێو ئەوانەی کە بە بەرەکەتەکەی دڵخۆشن و دیارییەکانیان بۆ پاشا دەهێنن.
و کاڵا و کرێی ئەو دەبێتە پیرۆزی بۆ یەزدان: گەنجینە ناکرێت و پاشەکەوت ناکرێت؛ چونکە کاڵاکەی بۆ ئەوانە دەبێت کە لەبەردەم یەزداندا نیشتەجێن، بۆ ئەوەی بەشی پێویست بخۆن، و بۆ جلوبەرگی خۆڕاگر.(ئایەتی ١٨).