بەشی ١٧ی پەرتووکی بینین "بابلە گەورەکە" دەناسێنێت، کە وەک سیستەمێکی گەورەی هەڵەی ئایینی دەستنیشان کراوە کە مەسیحییەتی ڕاستەقینە ساختە دەکات و بەسەر دەسەڵاتی مەدەنی زاڵە. دەقەکە ئەم بابلییە ڕۆحییە دەبەستێتەوە بە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی و ڕەگ و ڕیشە مێژووییەکانی دەگەڕێنێتەوە بۆ نمرود، دامەزرێنەری شاری ڕەسەنی بابل. ئەم پەیوەندییە جەخت دەکاتەوە لەسەر سروشتی بابل وەک سیستەمێک کە لەسەر هەڵگەڕانەوە و لاساییکردنەوە بنیات نراوە لە سەرەتاکانی خۆیەوە.
تێبینییەکانی ئایرۆنساید لەسەر کتێبە هەڵبژێردراوەکان
ئەم بەشە باس لە بابەتێک دەکات، کە سەرسوڕمانەکەی هەر جارێک باسی دەکەم زیاتر دەبێت لام، واتە نهێنیی خراپەکاری لە شێوەی کۆتاییدا: بابلە گەورەکە. ئەم سیستەمە فراوانەی هەڵە لە هەندێک ڕووەوە هێندە لە مەسیحییەت دەچێت کە هەزاران کەسی بەڕواڵەت ڕۆحانی نەیانتوانیوە لە مەسیحییەت جیا بکەنەوە. بەڵام، کاتێک بە وشەی خودا تاقی دەکرێتەوە، ئەم سیستەمە وەک ساختەیەک دەردەکەوێت بۆ ئەو کڵێسایەی کە خودا بە خوێنی کوڕەکەی خۆی کڕیویەتی.
هەرچەندە دوو جار لەم کتێبەدا گوێمان لە کەوتنی بابل بووە، بەڵام فێر نەبووین ئاماژە بە چ شارێک یان سیستەمێک دەکات. بەڵام ئەو بەشەی ئێستا لەبەردەمماندایە بە تەواوی تەرخان کراوە بۆ ئەو بابەتە سەرنجڕاکێش و جدییە. لێکۆڵینەوەیەکی ورد لەوەی لێرەدا ئاشکرا کراوە دەبێت لە هەموو گومان یان سەرلێشێوانێک سەبارەت بە ناسینەوەی بابل ڕزگارمان بکات.
بەشەکانی 17-18 یەکێکی تر لە کەوانە گەورەکانی پەرتووکی بینین پێکدەهێنن. بەپێی کات، بەشی 19 ڕاستەوخۆ دوای بەشی 16 دێت. بەڵام پێش ئەوەی بەردەوام بێت لەسەر ڕیزبەندی ڕاستەوخۆی ڕووداوەکان، یۆحەننا وەک ئەوەی ببرێتە لایەک بۆ بینینی ئەم بینینە سەرنجڕاکێشەی کڵێسای درۆینە، پێش ئەوەی یەکگرتنی کڵێسای ڕاستەقینە لەگەڵ بەرخەکە لە شکۆمەندیدا ببینێت.
دڕندەکە لە ئایەتی ٣دا هەمان دڕندەی پەرتووکی بینین ١٣:٠ـە و بۆیەش ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانییە. ئەمە ئیمپراتۆریەتەکەیە بە گشتی، بەڵام قۆناغی کۆتایی بە تایبەتی جەختی لەسەر کراوەتەوە. ژنەکە (ئایەتەکانی ٣-٦) سیستەمێکی ئایینییە، کە لانی کەم بۆ ماوەیەک زاڵە بەسەر دەسەڵاتی مەدەنیدا. ناوێکەی سەر نێوچاوانی دەبێت بە ئاسانی یارمەتیمان بدات بۆ ناسینەوەی. بەڵام بۆ ئەوەی ئەوە بکەین، باشتر وایە بگەڕێینەوە بۆ پەیمانی کۆن، و ببینین چی لەوێدا دەربارەی بابلی ڕاستەقینە ئاشکرا کراوە؛ یەکێکیان بە دڵنیاییەوە ڕووناکی دەخاتە سەر ئەوی تر. هەروەها فێرکاریی زیادەی مێژووی دنیاییمان هەیە کە هەندێک ڕاستیی زۆر گرنگمان پێ دەدات لەم پەیوەندییەدا. ئەمە ڕووناکییەکی زۆر دەخاتە سەر جێنشینی بابلی ڕۆحیی بینینەکە بۆ بابلی ڕاستەقینەی پەیمانی کۆن.
کاتێک بە کتێبی پیرۆزەوە دەگەڕێینەوە بۆ سەرەتای تاریکی مێژوو، فێر دەبین کە دامەزرێنەری بابل، یان بابل، نمرود بووە. لە بەشی دەیەمی پەیدابووندا دەربارەی دەستکەوتە ناپیرۆزەکانی دەخوێنینەوە. ئەو گەورە لادەری سەردەمی باوکسالاری بوو. وەسف دەکرێت بەوەی کە
ڕاوچییەکی بەهێز لەبەردەم یەزدان
—ڕاببییەکان پێیان دەگوت
“ڕاوچیی گیانەکانی مرۆڤەکان.”
لەبەردەم پەروەردگارەوە چووە دەرەوە، بە بێدینی هەوڵی دا جەماوەرێکی زۆر لە دەوری خۆی کۆبکاتەوە. بە پێچەوانەی فەرمانی ڕوونی خودا بۆ بڵاوبوونەوە بەسەر ڕووی زەویدا، هاوکار و شوێنکەوتووانی قایل کرد پێکەوە کۆببنەوە لە
"دروستکردنی شارێک و بورجێک کە بگاتە ئاسمان."
ئەوان تاوەرێکیان دروست نەدەکرد بۆ ئەوەی سەرکەونە ئاسمانەکان بۆ ڕزگاربوون لە لافاوێکی دیکەی ئەگەری. بڕیار بوو تاوەرێکی ناودار بێت، بەرز بێتەوە بۆ بەرزاییەکی زۆر و وەک پەرستگایەک یان ناوەندێکی کۆبوونەوە بناسرێت بۆ ئەوانەی کە بە گوێڕایەڵی وشەی پەروەردگاردا نەدەڕۆیشتن. بە هەموو بێشەرمی گومڕاکانی سەردەممانەوە، شار و تاوەرەکەیان ناونا باب-ئێل، دەروازەی خودا؛ بەڵام زۆری نەخایاند بە بڕیاری خودایی گۆڕدرا بۆ بابل، سەرلێشێواوی. لە سەرەتاوە مۆری نادروستی پێوە بوو، چونکە پێمان دەوترێت
ئەوان خشتیان هەبوو لە جێگەی بەرد، و قیر یان هەبوو لە جێگەی قور.
بە درێژایی سەردەمەکان، لاساییکردنەوەی ئەوەی کە ڕاستەقینە و ڕاستە، تایبەتمەندی بابل بووە.
نیمرۆد، یان نیمروود-بار-کوش وەک لەسەر پاشماوەکان ناوی هاتووە، نەوەی حام بوو، کوڕە ناشایستەکەی نوح. کەسایەتی حام لە ئاشکراکردنی شەرمەزاری باوکی دەردەکەوێت (پەیدابوون 9:22). ئێمە دەزانین کە نوح لە ڕێگەی لافاوەکەوە سروشی خودای ڕاستەقینەی هێنابوو. ئەو بانگەشەکارێکی ڕاستودروستی بوو، و قسەکانی لە چەند بۆنەیەکدا نیشان دەدەن کە ئەو بەهرەی پێغەمبەرایەتی هەبوو. لەلایەکی ترەوە، حام وادیارە زۆر بە ئاسانی کاریگەریی لێکراوە بەو لادانەی کە لافاوەکەی هێنا. هیچ بەڵگەیەکی خۆ-حوکمدانی نیشان نادات، بەڵکو تەواو پێچەوانەکەی. ناوی، وەک لەسەر پاشماوە میسرییەکان نووسراوە، خەمە. ئەم ناوە لەگەڵ دەنگی وشەی عیبرییەکەدا دەگونجێت کە لە کتێبە پیرۆزەکانماندا وەک حام وەرگێڕدراوە. واتای هەیە
ڕەشباو، تاریک،
یان، بە ووشەییتر،
ڕۆژسوتاو.
و ناوەکە ئاماژە دەکات بۆ دۆخی ڕۆحی پیاوەکە. چونکە کەسێکی خۆر سووتاو کەسێکە کە بە ڕووناکی لە ئاسمانەوە تاریک کراوە. حام بەزەیی نایابی پێبەخشرا بوو؛ ئەو لە لافاوەکە ڕزگار کرا لەبەر باوەڕی باوکی. بەڵام ئەو خراپ بەکارهێنا مافەکانی و
“نیعمەتی خودای ئێمەیان گۆڕی بۆ فاحیشەگەری” (یەهودا ١:٤).
ئەو بە ڕاستی تاریک کرابوو بە تیشکە گڕگرتووەکانی ئەو ڕووناکییەی کە خودا وای لێکرد بەسەر ڕۆحیدا ببریسکێتەوە. بەم شێوەیە ویژدانی وەک ئاسنێکی گەرم داغ کرا، و بوو بە دامەزرێنەری نەوەیەک کە لە خودای زیندوو لایاندا. ئەو ڕێگەی بۆ بتپەرستی خۆش کرد، دروستکراوی دەپەرست و خزمەتی دەکرد زیاتر لە دروستکەر.
دەزانین ئەمە چی دەگەیەنێت. ئەمڕۆ باسی ئەو کەسانە دەکەین کە بەرامبەر ئینجیل دڵڕەق بوون. ئەوانیش بەهۆی ڕووناکییەوە تاریک کراون، و زۆرجار ئەوان سەرکردەی هەڵگەڕانەوەن:
"ئەگەر کەواتە ئەو ڕووناکییەی لە تۆدایە تاریکی بێت، ئای چەند گەورەیە ئەو تاریکییە!" (مەتتا ٦:٢٣)
زۆر کەس هەبوون کە بە فرمێسکەوە لە چاویان گوێیان لە چیرۆکی نیعمەتی بێهاوتای خودا دەگرت، وەک لە خاچی مەسیحدا ئاشکرا بوو. ئێستا بێهەستن، هەرچەندە ئەو چیرۆکە بە نەرمی و میهرەبانی بگێڕدرێتەوە. لە گوناهەکانیاندا ڕەق بوون، و ویژدانە سووتاوەکانیان چیتر هەست بە هەناسەی ڕۆح ناکەن. شتێکی زۆر مەترسیدارە گاڵتە کردن بە ڕووناکی ئاسمان.
حام بەهۆی ڕووناکییەوە تاریک بوو. ئێمە شکست و گوناهەکەی دەزانین. بەڵام کاتێک نوح خۆی کۆکردەوە و زانی کوڕەکەی چی لێکردووە، بە ڕۆحی پێغەمبەرایەتی، نەفرەتی لە کەنعان کرد، نەک لە حام. ئایا سەرسام دەبیت بەوە؟ من سەرسام بووم تا بینیم خودا پێشتر بەرەکەتی دابوو بە هەرسێ کوڕەکەی نوح – سام، حام، و یافەت. بۆیە نوح لە کوڕە ناپەسەندەکەی خۆی تێپەڕی و نەفرەتی لە کەنعان کرد، کە دەتوانین بە باشی بڕوا بکەین کە، وەک دەڵێین،
کوڕی باوکیەتی
حام کوڕێکی لێ بوو بە ناوی کوش،
“ڕەشەکە،”
و بووە باوکی نمرود، سەرکردەی لادەری نەوەکەی خۆی (پەیدابوون 10:6-8).
ئەفسانەی کۆن ئێستا دێتە یارمەتیمان و پێمان دەڵێت کە ژنی نمرود-بار-کوش سێمیرامیسی یەکەم بوو کە ناوبانگی خراپی هەبوو. وا دادەنرێت کە ئەو دامەزرێنەری نهێنییەکانی بابل و یەکەمین قەشەی باڵای بتپەرستی بووە. بەم شێوەیە بابل بوو بە سەرچاوەی بتپەرستی و دایکی هەموو سیستەمێکی بتپەرست و کافر لە جیهاندا. ئایینی نهێنی کە لەوێ سەری هەڵدا، بە شێوەی جۆراوجۆر بەسەر هەموو زەویدا بڵاوبووەوە و هێشتا ئەمڕۆ لەگەڵمانە. ئەو هاوشێوەی نهێنیی گوناهە کە لە ڕۆژگاری پۆڵسدا چالاک بوو (2 تەسەلۆنیکی 2:7). ئەو بە تەواوی پەرە دەسێنێت کاتێک ڕۆحی پیرۆز جێی هێشت و بابلی سروش کۆنترۆڵ بەدەست دەهێنێت.
لەسەر بنەمای بەڵێنی سەرەتایی نەوەی ژنەکە کە دەهات، سێمیرامیس کوڕێکی بوو کە ڕایگەیاند بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر دووگیان بووە! کاتێک پێشکەشی خەڵکی کرد، وەک ڕزگارکەری بەڵێندراو پێشوازی لێکرا. ئەمە تەممووز بوو، کە عیزقیێل ناڕەزایەتی دەربڕی دژی پەرستنی لە ڕۆژانی دیلیدا (عیزقیێل ٨:١٣-١٤). بەم شێوەیە نهێنی دایک و منداڵ ناسێندرا، شێوازێکی بتپەرستی کە کۆنترە لە هەر شێوازێکی تر کە مرۆڤ بیزانێت. ڕێوڕەسمەکانی ئەم پەرستنە نهێنی بوون. تەنها ئەوانەی دەستپێشخەرییان پێکرابوو ڕێگەیان پێدرابوو نهێنییەکانی بزانن. هەوڵی شەیتان بوو بۆ فریودانی مرۆڤایەتی بە لاساییکردنەوەیەک کە هێندە لە ڕاستیی خودا دەچوو، کە نەوەی ڕاستەقینەی ژنەکە نەناسنەوە کاتێک ئەو لە کاتی تەواودا هات. بۆ ئەمەش جەستن مارتیر شایەتییەکی دیار دەدات.
لە بابیلۆنەوە ئەم ئایینە نهێنییە بڵاوبووەوە بۆ هەموو نەتەوەکانی دەوروبەر کاتێک ساڵەکان تێپەڕین و جیهان پڕ بوو لە نەوەکانی نووح. لە هەموو شوێنێک هێماکان وەک یەک بوون، و لە هەموو شوێنێک پەرستنی دایک و منداڵ بوو بە سیستەمێکی باو. پەرستنیان بە قێزەونترین و ناڕەوشتترین کردارەکان بەڕێوەدەچوو. وێنەی شاژنی ئاسمان لەگەڵ منداڵێک لە باوەشیدا لە هەموو شوێنێک دەبینرا، هەرچەندە ڕەنگە ناوەکان جیاواز بووبن بەپێی جیاوازی زمانەکان. بوو بە ئایینی نهێنی فینیقیا، و لەلایەن فینیقییەکانەوە گەیەنرایە دوورترین گۆشەکانی زەوی. ئەشتۆرەت و تەممووز، دایک و منداڵی ئەم سەرکێشە بەهێزانە، بوون بە ئایزس و هۆرس لە میسر، ئەفرۆدایت و ئیرۆس لە یۆنان، ڤینۆس و کیوپید لە ئیتاڵیا، و چەندین ناوی دیکەیان هەبوو لە شوێنە دوورترەکان. لە ماوەی هەزار ساڵدا بابیلۆنیزم بوو بە ئایینی جیهانێک کە وەحی خودایی ڕەتکردبووەوە.
پەیوەست بەم نهێنییە سەرەکییەوە، ژمارەیەکی بێشومار نهێنیی بچووکتر هەبوون؛ واتای شاراوە تەنها بۆ دەستپێکەران زانراو بوو، بەڵام شێوە دەرەکییەکان لەلایەن هەموو خەڵکەوە پەیڕەو دەکران. لەنێو ئەمانەدا بیروباوەڕەکانی پاککردنەوەی پاکژکەرەوە دوای مردن هەبوون؛ ڕزگاری بە ژمارەیەکی بێشومار لە ڕێوڕەسمە ئایینییەکان وەک لێخۆشبوون لەلایەن قەشە؛ پڕژاندن بە ئاوی پیرۆز؛ پێشکەشکردنی کێک بە شاژنی ئاسمان وەک لە پەرتووکی یەرمیا (7:18؛ 44:19) ئاماژەی پێکراوە؛ تەرخانکردنی کچێنییەکان بۆ خوداوەندەکان، کە بە واتای وشە لەشفرۆشیی پیرۆزکراو بوو؛ گریان بۆ تەممووز بۆ ماوەی 40 ڕۆژ پێش جەژنی گەورەی ئیستار، کە دەگوترا کوڕەکەی لە مردووان وەرگرتووەتەوە (فێرکرابوو کە تەممووز لەلایەن بەرازێکی کێوییەوە کوژرا و دواتر گەڕێنرایەوە ژیان). بۆ ئەو هێلکە پیرۆز بوو، وێنای نهێنیی زیندووبوونەوەی دەکرد. هێمای هەڵبژێردراوی، هەمیشەسەوزەکە، دانرا بۆ ڕێزگرتن لە لەدایکبوونەکەی لە وەرزی زستان. لەم کاتەدا سەری بەراز دەخورا لە یادی ململانێیەکەی و دارێکی یول دەسووتێنرا لەگەڵ چەندین ڕێوڕەسمی نهێنی. نیشانەی خاچ بۆ تەممووز پیرۆز بوو، وەک هێمای بنەمای ژیانبەخش و وەک یەکەم پیتی ناوی. لەسەر ژمارەیەکی زۆر لە کۆنترین قوربانگە و پەرستگاکان نوێنەرایەتی کراوە و، وەک زۆر کەس گریمانەیان کردووە، سەرچاوەکەی لە مەسیحییەتەوە نەبووە.
باوکسالار ئیبراهیم بە بانگەوازی خودایی لەم ئایینە نهێنییە جیاکرایەوە. نەتەوەی لێی سەری هەڵدا، ململانێی بەردەوامی لەگەڵ ئەم پەرستنە خراپەدا هەبوو، تاوەکو ئیزەبێل، شازادەیەکی فینیقی. لەژێر دەسەڵاتی ئەودا، ئەم پەرستنە لکێنرا بەوەی لە ئایینی ئیسرائیل مابووەوە لە شانشینی باکوور لە سەردەمی ئەحئابدا و لە کۆتاییدا بووە هۆکاری دیلکردنیان. یەهودا پێی گڵاو کرا، چونکە پەرستنی بەعل تەنها شێوەی کەنعانیی نهێنییەکانی بابل بوو. تەنها بە ڕەوانەکردنی بۆ دیلێتی بۆ خودی بابل، یەهودا لە خۆشەویستییەکەی بۆ بتپەرستی چاک بووەوە. بەعل خوداوەندی خۆر بوو، ژیانبەخشەکە، وەک یەک بوو لەگەڵ تەمموز.
کاتێک مەسیح هاتە ئەم جیهانە، نهێنیی گوناهکاری لە هەموو شوێنێکدا کۆنترۆڵی کردبوو، جگە لەو شوێنانەی کە ڕاستیی خودا وەک لە پەیمانی کۆندا ئاشکرا کرابوو، دەزانرا. بەم شێوەیە، کاتێک مەسیحییە سەرەتاییەکان دەستیان بە ئەرکی گەورەی گەیاندنی ئینجیل بە هەموو گۆشەیەکی زەوی کرد، خۆیان لە هەموو شوێنێکدا ڕووبەڕووی ئەم سیستەمە دەبینییەوە بە شێوەیەکی جیاواز. هەرچەندە بابل وەک شارێک ماوەیەکی زۆر بوو تەنها یادگارییەک بوو، بەڵام نهێنییەکانی لەگەڵیدا نەمرابوون. کاتێک شار و پەرستگاکان وێران کران، قەشەی گەورە لەگەڵ کۆمەڵێک لە دەستپێکەران و قاپ و وێنە پیرۆزەکانیان هەڵات بۆ پێرگامۆس، لەوێ هێمای مار وەک نیشانەی دانایی شاراوە دانرا. لەوێوە، دواتر بەسەر دەریاکەدا پەڕینەوە و کۆچیان کرد بۆ ئیتاڵیا، لەوێ لە دەشتی ئێتروسکان نیشتەجێ بوون. لەوێدا پەرستنی کۆن بە ناوی نهێنییەکانی ئێتروسکان بڵاوکرایەوە، و لە کۆتاییدا ڕۆما بوو بە بارەگای بابلیزم. قەشە سەرەکییەکان کڵاوی تایبەتیان لەسەر دەکرد کە شێوەی سەری ماسی بوو بۆ ڕێزگرتن لە داگۆن، خوداوەندی ماسی، گەورەی ژیان – شێوەیەکی تری نهێنیی تەمموز، وەک لە نێوان دوژمنە کۆنەکانی ئیسرائیل، فەلەستینییەکان، گەشەی کردبوو. قەشەی سەرەکی کاتێک لە ڕۆما جێگیر بوو، نازناوی پۆنتیفێکس ماکسیموسی وەرگرت، و ئەمە لەسەر کڵاوەکەی نەخشێنرا. جولیەس قەیسەر، وەک هەموو ڕۆمانییە گەنجەکانی خێزانە باشەکان، دەستپێکەرێک بوو. کاتێک بوو بە سەرۆکی دەوڵەت، وەک پۆنتیفێکس ماکسیموس هەڵبژێردرا. ئەم نازناوە لەو کاتەوە لەلایەن هەموو ئیمپراتۆرەکانی ڕۆماوە تا قوستەنتینی گەورە هەڵگیرابوو، کە لە هەمان کاتدا سەرۆکی کەنیسە و قەشەی گەورەی بتپەرستان بوو! دواتر نازناوەکە بەخشرایە قەشەکانی ڕۆما و ئەمڕۆش پاپا هەڵیگرتووە. ئەمە ڕایدەگەیەنێت کە پاپا، جێنشینی پیتەری نێچیرڤان-نێردراو نییە، بەڵکو جێنشینی ڕاستەوخۆی قەشەی گەورەی نهێنییەکانی بابلە. ئەو خزمەتکاری خوداوەندی ماسی داگۆنە، کە بۆی، وەک پێشینە بتپەرستەکانی، ئەنگوستیلەی نێچیرڤانەکەی لە دەست دەکات.
لە سەدەکانی سەرەتای مێژووی کڵێسادا، نهێنیی خراپە بە کاریگەرییەکی سەرسوڕهێنەرەوە کاری دەکرد. ڕێباز و فێرکردنە بابلییەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان هەڵمژرابوون لەلایەن ئەوەی کە ناوی کڵێسای مەسیحی هەڵگرتبوو. ڕاستیی کتێبی پیرۆز لە زۆر خاڵدا بە تەواوی تاریک کرابوو، لە کاتێکدا ڕێبازە بتپەرستییەکان وەک ڕێوڕەسمە مەسیحییەکان بەسەر خەڵکدا سەپێنرابوون. فەلسەفە بتپەرستییەکان جێگەی فێرکردنی مزگێنییان گرتبووەوە. بەم شێوەیە ئەو سیستەمە سەرسوڕهێنەرە پەرەی سەند کە بۆ ماوەی هەزار ساڵ باڵادەست بوو بەسەر ئەوروپادا تاوەکو چاکسازییە گەورەکەی سەدەی شازدەهەم بڕێک ڕزگاریی هێنا.
ئەم بینینەی ژنەکە کە بە خوێنی پیرۆزەکان سەرخۆش بوو، نێردراوەکەی تووشی سەرسوڕمان کرد (17:6). باوەڕپێنەکراو بوو کە بزووتنەوە شکۆدارەکە، کە ئەو بۆ نەوەیەک پێی ناسرابوو، هەرگیز ئەوەندە گەندەڵ بێت تا ببێتە دایکی لەشفرۆشان و هەموو قێزەونێک، و تەنانەت ببێتە سەربڕی پیرۆزەکانی خودا. بەڵام مێژووە خوێناوییەکەی لە ڕۆژە تاریکەکانی چەوساندنەوەدا شایەتییەکی ترسناک دەدات بۆ ڕاستی بینینەکە. بەڵام فریشتەکە بەردەوام دەبێت لە نیشاندان کە داهاتوو شتی سەرسوڕهێنەرتری تێدایە لەوەی کە بە شێوەیەکی تر جراتمان بکردایە بیری لێ بکەینەوە. هیچ قۆناغێکی ڕابردووی مێژووی ڕۆما بە تەواوی وەڵامی ئەوە ناداتەوە کە لە باقی بەشەکەدا لەبەردەممان دادەنرێت.
زۆر شت دەربارەی خواستی یەکگرتنی کەنیسەکان دەبیستین. بەڵام خەڵک وادیارە لەبیریان چووە، یان هەرگیز نەیانزانیوە، کە خودا خۆیەتی جیهانی مەسیحیەتی لەت و پەت کردووە بەهۆی بێئیمانی و لادانی لە دین. پێمان دەوترێت کە شتێکی نایاب دەبێت ئەگەر مەزهەبە جیاوازەکانی پرۆتێستانتەکان بتوانن لە یەک جەستەی گەورەدا یەکبگرن، و پاشان دەست لەگەڵ کەنیسەی کاسۆلیکی یەکبخەن. ئاماژە بەوە دەکرێت کە کەنیسەیەکی یەکگرتووی گەورەی لەو شێوەیە دەتوانێت زاڵ بێت بەسەر جیهاندا. جگە لەوەش، کاراییەکی زۆر زیاتر دروست دەکات و کێشە داراییەکان ئاسان دەکاتەوە کە بۆرد و بەرپرسەکانمانی بۆ ماوەیەکی زۆر بێزار و سەرلێشێواو کردووە. بەڵام پێویستە لەبیرمان بێت کە یەکێتییەکی لەم شێوەیە هەرگیز جەستەی مەسیح نابێت. بە سادەیی یەکێتییەکی دنیایی دەبێت لە ڕزگاربووان و ڕزگارنەبووان – هەر بابلی گەورە دووبارە دەبێتەوە. جەستەی مەسیح دابەشنەکراو دەمێنێتەوە سەرەڕای دابەشبوونە ناخۆشەکانی جیهانی مەسیحیەت، چونکە لە هەموو ئەو کەسانە پێکهاتووە کە بەڕاستی ڕزگارکراون و بە لەئاوهەڵکێشانی ڕۆح لە مەسیحدا یەکخراون. لە کاتێکدا یەکێتی دەرەکی خوازراوە، بەڵام بەرەکەت نابێت ئەگەر لەسەر حسابی ڕاستی بێت.
لە لێکۆڵینەوەمان لە بەشی سێزدەهەمدا پێشتر بینیمان کە دڕندەکە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی وێنا دەکات کە دوای تەواوبوونی سەردەمی کڵێسا، وەک کۆمەڵەیەکی نەتەوەیی ئیلهام وەرگیراو لە شەیتان زیندووکرایەوە. ئەمە زۆر جیاواز دەبێت لە هەر کۆمەڵەیەک کە لە سەردەمی ئێمەدا دروست بکرێت لە کاتێکدا کڵێسا هێشتا لێرەیە. فیدراسیۆنی داهاتوو بە تەواوی بێ خودا و دژ بە خودا دەبێت. کاتێک ئەو کۆمەڵەیە دروست دەبێت، سروشتی دەبێت کە یەکێتییەکی هەموو سیستەمە ئایینییەکان پێکبهێنرێت، و ئەمەش لە سروشتدا شەیتانی دەبێت. ئەمە یەکێتییەک دەبێت لە بانگەشەکارانی بێ مەسیح، کە میراتگری هەموو نهێنییە مرۆیی و شەیتانییەکانی بابلن. بە واتایەکی تر، هەموو تائیفەکان قوت دەدرێن لەناو یەک سیستەمی تایبەت بە بابلی کە هەمیشە پەرستنی دایک و منداڵی پاراستووە. ئەم سیستەمە زاڵ دەبێت بەسەر دەسەڵاتی مەدەنی بۆ بەشی یەکەمی سەردەمی تەنگانە. بەم شێوەیە ژنەکە دووبارە سواری دەبێت و دڕندەکە لێدەخوڕێت! ئەوەی چاوی هەیە بۆ بینین و دڵێکی هەیە بۆ تێگەیشتن دەتوانێت بە ئاسانی ئامادەکارییەکان ببینێت کە ئێستا لە پێشدان بە لەبەرچاوگرتنی ئەم کۆتاییە.
لە ئایەتەکانی 9-11 دەزانین ناسنامەی ئەو شارەی کە بابیلۆن شوێنی دەسەڵاتیەتی. هەروەها دەزانین کە کاتێک شێوەی کۆتایی ئیمپراتۆرییەتەکە دەردەکەوێت، ئەو پێگەی باڵادەستی بەدەست دەهێنێت کە ماوەیەکی زۆرە بەدوایدا گەڕاوە. تەنها ڕۆما لەگەڵ ئەو وەسفەدا دەگونجێت کە دراوە. پێشتر بینیمان کە سەری هەشتەم، کە لە حەوتەکەیە، دوا گەورە فەرمانڕەوای جیهانە کە زاڵ دەبێت بەسەر کۆمەڵەی نەتەوەکان لە کاتی کۆتاییدا. پایتەختەکەی ئەو شارەی پێی دەوترێت شاری هەتاهەتایی دەبێت.
بەڵام وادیارە لە ئایەتەکانی ١٢-١٤ەوە کە دە پاشا ئەوانی تر بە تەواوی لەگەڵ دڕندەکەدا کار دەکەن. ئەمە بە تەواوی ئەو تیۆرییە پووچەڵ دەکاتەوە کە بینینەکە ئاماژە بێت بۆ هیچ مێژوویەکی ڕابردووی ئەو نەتەوانەی کە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی دابەش کرابوو بۆیان. هەرگیز بەم شێوەیە بە یەکگرتوویی کاریان نەکردووە، بەڵکو ئەوروپا لەوەتەی هەڵوەشاندنەوەی خودی ئیمپراتۆریەتەکەوە گۆڕەپانی نەتەوە ناکۆکەکان و هێزە شەڕکەرەکان بووە. دەبێت چاوەڕێی داهاتوو بین بۆ کاتێک کە دە پاشاکە بۆ یەک کاتژمێر لەگەڵ دڕندەکەدا دەسەڵات وەردەگرن. پاشان بە بێدینی شەڕ لەگەڵ بەرخەکە دەکەن تەنها بۆ ئەوەی لەلایەن ئەوەوە سەرکەوتوو بن کە پاشای پاشاکان و گەورەی گەورەکانە.
لێکچوونی ئاوەکان بۆمان ڕوون کراوەتەوە لە ئایەتی 15دا:
“ئاوەکان کە تۆ بینیت، لەو شوێنەی کە لەشفرۆشەکە لەسەری دانیشتووە، بریتین لە گەلان، و جەماوەر، و نەتەوەکان، و زمانەکان.”
بابل لە ڕابردوودا حوکمڕانیی بەسەر هەموو نەتەوەکاندا کردووە، بە شەرابی زیناکەی فریوی داون. دووبارە حوکمڕانیی بەسەر هەموو نەتەوەکاندا دەکات، تاوەکوو جیهان، کە داوای ڕەزامەندییەکەی دەکرد، لە فێڵەکانی ماندوو دەبێت و لە کۆتاییدا ڕەتی دەکاتەوە (16-18).
ناسنامەی ئەو ژنە هیچ گومانی تێدا نییە. ڕۆمای بتپەرست جێگرەوەی ڕاستەوخۆی بابل بوو. ڕۆمای پاپایی نهێنییە بابلییەکانی هەڵمژی؛ و ڕۆمای دڕندەکە لە ڕۆژانی کۆتاییدا دەبێتە شوێنی سیستەمی شەیتانیی زیندووکراوە کە بە نمرود و هاوسەرە بەدناوەکەی سێمیرامیس دەستی پێکرد. لەو ڕۆژەوە تا ئێستا، ئەو سیستەمە دژایەتی هەموو شتێکی خودای کردووە. ڕاستیی خودای گۆڕی بۆ درۆ، پەرستن و خزمەتکردنی بوونەوەر زیاتر لە دروستکەر.
بابلی کۆن دایکی بتپەرستی بوو. لە یەرمیا ٥٠:٣٨ دەخوێنینەوە،
“ئەوە خاکی بتە هەڵکەندراوەکانە، و ئەوان شێت بوون بە بتەکانیانەوە.”
ئەو بوو کە گەلانی فێر کرد بتپەرستی بکەنە جێگرەوەی پەرستنی ڕۆحی. ئەمڕۆ یەک لەسەر سێی جیهانی مەسیحی لە پەرستنی پەیکەرەکاندا شوێنی کەوتووە، و یەک لەسەر سێی دیکەش ئایکۆن یان وێنەکان دەپەرستێت. هیچ گومانێک لەسەر بنەچەی بابلی ئەم قێزەونانە نییە. هیچ شتێکی لەو جۆرە لە کڵێساکانی خودا نەناسراو بوو تاوەکو نهێنییە بتپەرستییەکان چێنرانە سەر مەسیحییەت. پەیکەرەکانی دایک و منداڵ کە لە پەرستگاکانی ڕۆمادا دانراون، تەنها لە ناودا جیاوازن لەو پەیکەرانەی کە لە پەرستگاکانی سێمیرامیس، عەشتارۆس، ئایسس، و ئەوانی دیکەی ناسراو بە "شاژنەکانی ئاسمان" دەپەرستران. لە زۆر حاڵەتدا بتە کۆنەکان تەنها ناویان گۆڕدرا و وەک جاران دەپەرستران. لە باشووری ئەوروپا پەیکەرێکی ئەپۆلۆ، خوداوەندی خۆر، هەیە کە هاوشێوەی تەممووز و بەعلە. ئەم پەیکەرە لەلایەن ڕۆمانستە گومڕاکانەوە وەک قەدیس ئەپۆلۆس دەپەرسترێت؛ پیتی S دواتر لە ناوی ڕەسەنەکە لەسەر بنکەکەی هەڵکەندرا!
دایکی پەروەردگار عیسای مەسیح هیچ جێگەیەکی وای لەناو مەسیحییە سەرەتاییەکاندا نەگرت وەک ئەوەی ئێستا لە نهێنییەکانی ڕۆمادا پێی دراوە. ئەو وەک پەرستکارێکی سادە و وەک کەسێک کە لەگەڵ ئەوانی تردا لە نوێژدا بەشدارە لە کردارەکان 2:0دا سەیر دەکرێت، کە دواین ئاماژەپێکردنی ئەو لە کتێبی پیرۆزدا. کتێبی پیرۆز هیچ ئاماژەیەکی بە ئەفسانەی بەرزبوونەوەی ئەو و تاج لەسەرنانی وەک شاژنی ئاسمان نادات. ئەوە بابلیزمێکی تەواو و بێگەردە.
ووتەی پەروەردگار بۆ گەلەکەی لە کۆندا زۆر فێرکەرە بۆ ئێمە ئێستا لەبەر ڕۆشنایی هەموو ئەوەی کە تا ئێستا تێیدا ڕۆیشتووین.
لە ناوەڕاستی بابل ڕابکەن، و هەموو پیاوێک گیانی خۆی ڕزگار بکات: لە گوناهی ئەودا لەناو نەچن؛ چونکە ئەمە کاتی تۆڵەسەندنەوەی پەروەردگارە؛ ئەو پاداشتێکی پێ دەداتەوە. بابل پەرداخێکی زێڕین بوو لە دەستی پەروەردگاردا، کە هەموو زەوی سەرخۆش کرد: نەتەوەکان لە شەرابی ئەویان خواردەوە؛ بۆیە نەتەوەکان شێت بوون. بابل لەناکاو کەوت و وێران بوو: بۆی بگریێن؛ بەڵسەمێک بۆ ئازارەکەی بگرن، ئەگەر بێت و چاک بێتەوە. ئێمە ویستمان بابل چاک بکەینەوە، بەڵام چاک نەبووەوە: وازی لێ بهێنن و با هەریەکەمان بچینەوە وڵاتی خۆی: چونکە حوکمەکەی گەیشتووەتە ئاسمان، و بەرز بووەتەوە هەتا ئاسمانەکان (یەرمیا ٥١:٦-٩).
جێی داخە کە بنەما و کردەوەکانی بابل بە خێرایی بەڵام بە دڵنیاییەوە بڵاودەبنەوە بەناو ئەو کەنیسانەدا کە لە ڕۆما ڕزگاریان بوو لە کاتی چاکسازیی ئایینیدا. دەتوانین بەڵگەکانی ببینین لە بەکارهێنانی بەربڵاوی نازناوە ئایینییە پڕ لە زەنگەکاندا، کە جارێک لە کەنیسە چاکسازیی کراوەکاندا نەناسراو بوون. هەروەها دەبینرێت لە زیندووکردنەوەی ڕۆژە پیرۆزەکان و جەژنە کەنیسەییەکاندا وەک لێنت، هەینیی گەورە، جەژنی زیندووبوونەوە، و جەژنی لەدایکبوونی مەسیح، یان وەک بە گشتی دەنووسرێت، کریسمس. بە تەواوی دان بەوەدا دەنێم کە هەندێک لەم جەژنانە ئەگەر لە هەر سروشتێکی ئایینی داماڵدرێن، لەوانەیە بە بێتاوانی لە ماڵەوە بەڕێوەبچن. بەڵام کاتێک دەکرێنە جەژنی کەنیسەیی، بە دڵنیاییەوە دەکەونە ژێر مەحکومکردنی گالاتییەکان 4:9-11، لەوێدا ڕۆحی پیرۆز هۆشداری دەدات لە دژی بەڕێوەبردنی ڕۆژ و مانگ و کات و وەرزەکان. هەموویان، و زۆری تریش کە لەوانەیە زیاد بکرێن، لە بنەڕەتدا بابلیین. لە کاتێکدا پەیوەست بوون بە پەرستنی نهێنیی عەشتارۆت و تەمموزەوە. لە ڕێگەی ڕۆماوە گەیشتوونەتە ئێمە. باشە کە لەبیرمان بێت کە بابل دایکێکە، لەگەڵ کچەکانیدا کە ئەگەری هەیە بەشداری لە تایبەتمەندییەکانی دایکیاندا بکەن؛ نووسراوە،
“وەک دایکەکە، کچەکەشی وایە” (حزقیال 16:44).
بۆیە پێویستە لەسەر هەموو ئەوانەی کە پەروەردگاریان خۆشدەوێت و خوازیاری ڕەزامەندیی ئەون
"دوورکەوە لە گوناھ،"
و هەوڵ بدە بۆ
“پەیڕەوی ڕاستودروستی، باوەڕ، خۆشەویستی، و ئاشتی بکەن، لەگەڵ ئەوانەی کە لە دڵێکی پاکەوە بانگی یەزدان دەکەن.” (٢ تیمۆساوس ٢:٢٢)
لە بەشی داهاتووماندا ڕاپۆرتێکی تێروتەسەلترمان دەبێت لەسەر لەناوچوونی بابل. بۆ ئەوانەی کە دەیانەوێت لێکۆڵینەوەیەکی تێروتەسەلتر لەسەر بابلیزم بکەن، من بەرهەمە گەورەکەی ئەلێکساندەر هیسلۆپ، "دوو بابلەکە"، پێشنیار دەکەم، کە من قەرزاری ئەوم بۆ زۆرێک لەو ڕاستییانەی سەرەوە.