ئەم بەشە پێشەکییەک دەخاتە ڕوو بۆ نامەکانی حەوت کڵێساکە لە پەرتووکی بینین 2-3، لێکدانەوەیان بۆ دەکات وەک مێژوویەکی پێغەمبەرایەتی بۆ سەردەمی کڵێسا. نووسەرەکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە تێگەیشتن لە پەرتووکی بینین یارمەتی باوەڕداران دەدات جووڵانەوە هاوچەرخەکان، وەک یەکگرتنی کڵێساکان، بناسنەوە بە ئاشکراکردنی دەرەنجامە کۆتاییەکانیان. پاشان بەشەکە دەست دەکات بە شیکردنەوەی نامەکەی کڵێسای ئەفەسۆس، کە بە نوێنەرایەتی سەردەمی سەرەتایی کڵێسا دادەنرێت.
ئێستا دەچینە سەر ئەو نامانەی کە ئاراستەی چوار کڵێسای یەکەم کراون، وەک لە بینین 2:0 دا هاتووە. لە بەشی ڕابردوودا هەوڵمدا ڕوونی بکەمەوە کە کلیلەکەی بۆ پێکهاتەی کتێبەکە لە بینین 1:19 دا دەدۆزرێتەوە. ئێمە پێشتر ئەو شتانەمان خوێندووەتەوە کە یۆحەننای نێردراو بینیبوونی - واتە، یەکەم بینینی کتێبەکە کە تێیدا خودای شکۆداری لە ناوەڕاستی چرادانەکاندا بینی. بەشی سێیەم بە ڕوونی ئاماژەی پێکراوە لە وشە سەرەتاییەکانی بینین 4:0 دا: "لەدوای [ئەم شتانە] سەیریم کرد، و، ئەوەتا، دەرگایەک لە ئاسماندا کرایەوە" (لارنووس زیاد کراوە). کەواتە بە پێویست، بەشی دووەم دەبێت ناوەڕۆکی بەشەکانی 2-3 لەخۆ بگرێت - "ئەو شتانەی کە هەن" (کاتى ئێستا، بەردەوام) - ئەو شتانەی کە ئێستا لە گۆڕێدان. ئەمە تاکە بەشی بینینەکەیە کە بە تایبەتی پەیوەندی هەیە بە سەردەمی ئێستای کڵێساوە؛ هەرچەندە هەمووی بۆ فێرکردنمان، ئاگادارکردنەوەمان، و هاندانمان نووسراوە.
لە ڕاستیدا، من پێموایە کە بەهای ڕاستەقینەی کتێبی بینین ئەوەیە کە درەختە پێگەیشتووەکانمان پێدەدات کە ئێستا وەک نەمامە گەشەکردووەکان دەیانبینین. ئێمە پێویستمان بەم کتێبە هەیە بۆ ئەوەی بە دروستی هەڵسەنگاندن بۆ بزووتنەوە جۆراوجۆرەکانی ئێستا بکەین. دڵنیام کە ئەگەر کەمێک لە فێرکردنەکانی کتێبی بینینم نەزانیایە، زۆر لەمێژ بوو خۆم تێکەڵ بە زۆر بزووتنەوە دەکرد کە بە تەواوی متمانەم پێیان نەماوە. من لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەیەکی وردی کتێبی بینینەوە فێربووم، کە کۆتایی ئەم بزووتنەوانە چی دەبێت.
با بزانین: کەسێک پرسیار لەبارەی ئەوەی کە پێی دەوترێت "پیلانی یەکگرتنی کەنیسەکان" دەکات. ئایا شتێکی نایاب نابێت ئەگەر هەموو کەنیسەکان یەک بگرن و ئێمە تەنها یەک ڕێکخراوی گەورەمان هەبێت؟ هەمووان دەتوانن ڕێکبکەون لەسەر قبوڵکردنی باوەڕنامەیەکی هاوبەش کە بە شێوەیەک داڕێژرابێت کە هەمووان بتوانن پەسەندی بکەن، و بەم شێوەیە شەرمەزاریی دابەشبوونەکانی جیهانی مەسیحی کۆتایی پێ بێت. ئێستا، بۆچی پشتگیری شتێکی لەو شێوەیە نەکەین؟ ئایا ئەمە جێبەجێبوونی نوێژەکەی پەروەردگارمان نابێت، "با هەموویان یەک بن" (یۆحەننا ١٧:٢١)؟ لەوانەیە من بەو پێشنیازە فریو بدرێم. بەڵام لە کتێبی بینیندا فێر دەبم کە هەر فیدراسیۆنێکی ئایینی لەو شێوەیە سەرهەڵدەدات دوای ئەوەی کەنیسەی خودا ڕفێندرابێت بۆ ئەوەی لەگەڵ پەروەردگار عیسای مەسیح بێت. ئەم کەنیسە گەورەکەی جیهان لە بەشی ١٧دا بە "بابلی گەورە" ناودێر کراوە. بزووتنەوەی ئێستا تەنها ئامادەکارییە بۆ ئەمە. لەسەر بنەمای کتێبی بینین، دەبینم کە ئەگەر بزووتنەوەی یەکێتیی کەنیسەی جیهانی بەو شێوەیە کۆتایی بێت، دەبێت ئێستا هیچ بەشداریم تێدا نەبێت. جیاکردنەوە لە خراپە – نەک تێکەڵکردنی سیستەمە جیاوازەکان – فەرمانی خوداییە. کەواتە دەبینین کە کتێبی پێشبینیکردن ڕووناکیی داهاتوو دەخاتە سەر ڕووداو و بزووتنەوەکان کە لە ئێستادا لە پێشکەوتندان بۆ ئەوەی ئاگادار بین و پارێزراو بین لەوەی کە پێچەوانەی ویستی خودایە.
پێش ئەوەی دەست بکەین بە خوێندنەوەی "ئەو شتانەی کە هەن"، با ئەم چیڕۆکەتان بۆ بگێڕمەوە. ماوەیەک لەمەوبەر، کاتێک هەندێک کەس لە قەڵایەکی کۆندا دەگەڕان، تووشی قوفڵێکی کۆنی زۆر سەیر بوون کە دەرگایەکی قایمی پێ گیرابوو. دەرگاکەیان ڕاژاند و هەوڵیاندا بیکەنەوە، بەڵام بێ سوود بوو. بە چەندین شێوە هەوڵیاندا قوفڵەکە بجوڵێنن، بەڵام نەیانتوانی بیخولێننەوە. دواتر کەسێک کۆمەڵێک کلیلە کۆنی لەناو پاشماوەی سەر زەوییەکە هەڵگرتەوە و گوتی، "ڕەنگە بتوانم بیکەمەوە." کلیلێکی تاقیکردەوە و هیچ کاریگەرییەکی نەبوو. یەکێکی تری تاقیکردەوە و کەمێک جووڵا؛ یەکێکی تر و کەمێکی زیاتر جووڵا؛ و بەم شێوەیە، بەڵام هیچ کامیان قوفڵەکەیان نەکردەوە. لە کۆتاییدا گەیشتە کلیلێکی کۆنی تایبەت. خستییە ناو قوفڵەکە، خولاندنەوەیەکی دا، و قوفڵەکە کرایەوە. گوتیان، "بێ گومان ئەم کلیلە بۆ ئەم قوفڵە دروست کراوە."
ئێوە تێدەگەن لە مەتەڵەکەم ئەگەر سەرنجتان بۆ ئەو ڕاستییە ڕاکێشم کە لە پەرتووکی بینین 1:20، پێمان وتراوە کە نهێنییەک هەبووە پەیوەست بە حەوت چرادانەکەوە. دەوترێت حەوت چرادانەکە هێمای حەوت کڵێساکەی ئاسیان، بەڵام نهێنییەک هەبوو پەیوەست بەوانەوە. لە کاتێکدا هەندێک کلیلێکیان تاقیکردووەتەوە و هەندێکی تر کلیلێکی دیکە (هەموو جۆرە هەوڵێک دراوە بۆ لێکدانەوەی ئەم نهێنییە)، هیچ چارەسەرێک نەدۆزرایەوە. پاشان هەندێک خوێندکاری دینداری پەرتووکی پیرۆز کە ئەم بەشەیان هەڵسەنگاند، وتیان: "لەبەر ئەوەی ئەم بەشەی پەرتووکەکە 'ئەو شتانەی کە هەن' پێشکەش دەکات، ڕەنگە خودا مێژوویەکی پێغەمبەرایەتی کڵێسای پێدابین بۆ تەواوی سەردەمەکە." بەڵام ئایا کلیلەکە لە قوفڵەکە دەهات؟ ئەوان بەشی یەکەمی مێژووی کڵێسایان بەراورد کرد لەگەڵ نامەکەی بۆ ئەفەسۆس. لێرەدا بە تەواوی گونجا. ئەوان بەردەوام بوون و نامەکەی بۆ سمیرنایان بەراورد کرد لەگەڵ بەشی دووەمی مێژووی کڵێسا، و ڕێککەوتنەکە سەرنجڕاکێش بوو. ئەوان بەردەوام بوون تا کۆتایی. کاتێک گەیشتنە لاودیکیا ئەوان زانییان کە ئەوەی بۆ کڵێسای لاودیکیا نووسراوە بە تەواوی هاوتایە لەگەڵ دۆخی کڵێسای دانپێدانەر لەو ڕۆژانەی کە تێیدا دەژین. ئەوان وتیان:
“لەوێ، نهێنییەکە تەواو ڕوونە. قوفڵەکە کراوەتەوە؛ کەواتە کلیلە ڕاستەکەمان هەیە.”
گومانم نییە کە ئەمە ویستی خودا بوو لە ناردنی ئەم نامانەدا بۆ حەوت کڵێساکە. حەوت کڵێسا هەڵبژێردران چونکە حەوت لە کتێبی پیرۆزدا ژمارەی تەواوێتییە. تەنها پێویستە ئەم حەوت نامەیە بخوێنیتەوە، پاشان هەر مێژوویەکی کڵێسایی باش و متمانەپێکراو وەربگریت و خۆت ببینیت چەندە بە تەواوی کلیلەکە لە قوفڵەکە دەگونجێت.
ناوی کڵێساکان لە خۆیاندا گرنگن. مەحاڵ دەبێت هیچ کام لەم ناوانە پێچەوانە بکرێنەوە. ئەگەر ڕیزبەندییەکە گۆڕدرا، جێبەجێ نابن. یەکەم، ئەفەسۆس واتای "خواستراو"ە. ئەمە زاراوەیەکە کە یۆنانییەک بۆ کچێکی گەنجی هەڵبژاردەی خۆی بەکاری دەهێنا. ئەفەسۆس وێنەیەکی کڵێساکەمان پێدەدات وەک چۆن لە سەرەتادا بوو. ئەمە کاتێک بوو کە پەروەردگار ئەستێرەکانی (خزمەتکارەکانی) لە دەستیدا گرتبوو و خزمەتەکەیانی کۆنترۆڵ دەکرد. لێرە و لەوێ ناردنی بۆ ڕاگەیاندنی مزگێنیی خۆشیی نیعمەتەکەی و بۆ خزمەتکردنی قەدیسەکانی. بەڵام سیستەمە مرۆییەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان هەموو ئەوەیان گۆڕیوە. ئەو لە ناو کڵێساکانیدا دەڕۆیشت. چاوەکانی لەسەر هەموو شتێک بوو، و لەوێ بوو بۆ ئامۆژگاریکردن، ڕاستکردنەوە، و کۆنترۆڵکردن. سەرنج بدە کە لە سەرەتادا تەنها ناوی ئەو ناوەند بوو، و قەدیسەکانی لە دەوری کۆدەبوونەوە.
ئایەتەکانی 2-3 پێمان دەڵێن کە کڵێسای سەرەتا بە جیاوازی لە جیهان دەڕۆیشت. وشەی یۆنانی ئێکلێسیا، کە لە کتێبە پیرۆزەکانماندا وەرگێڕدراوە بۆ "کڵێسا"، واتای کۆمەڵێکی بانگکراو دێت. ئەمە ئامانجی خودایە، و هەموو هەوڵێک بۆ تێکەڵکردنی کڵێسا و جیهان دژی بیرکردنەوەی ئەوە. ئەو هەوڵانە بە سەرلێشێواوی کۆتاییان دێت چونکە کڵێسا هەرگیز جیهان ناگۆڕێت لەم سەردەمەدا. کەسێک جارێک پرسیاری لە دکتۆر ئەی. تی. پیێرسۆن کرد، "ئایا بەڕاستی پێتان وانییە کە جیهان ئێستا لە گۆڕاندایە؟"
"باشە،" وتی، "دان بەوەدا دەنێم کە جیهان کەمێک کڵێسایی بووە، بەڵام کڵێسا زۆر دنیایی بووە."
ئەگەر مومکین بووایە کە کڵێسا بتوانێت جیهان بگۆڕێت، ئەوا کۆتایی کڵێسا دەبوو. مەبەستم چییە؟ بە سادەیی ئەمەیە، کە کڵێسا کۆمەڵێکی بانگکراوە؛ ئەگەر جیهان بگۆڕدرایە، هیچ شتێک نەدەما کە کڵێسای لێ بانگ بکرێت.
باوەڕداران لە ڕۆژگاری ئەفەسۆسدا نەدەتوانرا ئەوانەی خراپ بوون قبوڵ بکەن. لە ڕۆژگاری ئێمەدا، تەمبێکردن لە کەنیسەدا خەریکە کۆتایی دێت. لە زۆر شوێندا، هەر کەسێک بەخێرهاتن دەکرێت بۆ بەشداری تەواو لە هەموو ئیمتیازاتەکانی کەنیسەدا، بەتایبەتی ئەگەر هەژمارێکی بانکی باشیان هەبێت. لە سەرەتادا زۆر جیاواز بوو. ئەو کۆمەڵە بچووکەی ئەفەسۆس وتی،
"ئێمە ژمارەکانمان ناوێت ئەگەر ژمارەی پیرۆز نەبن. ئێمە گەشەمان ناوێت لەسەر حسابی پیرۆزی."
زیاتر لەوەش، ئەوان دڵسۆزی ڕاستی بوون. ئەوان تاقییان کردنەوە ئەوانەی بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە حەواریین، و ئەگەر بۆیان دەرکەوت کە فریودەرن، وەک درۆزن ڕەتیان کردنەوە. ئەوان نەیانوت،
باشە، دەزانی دکتۆر فڵان و فڵان بەو هەموو ڕاسپاردە باشانەوە دێت. ئەو پیاوێکی زۆر خۆشەویستە و زۆر ڕۆشنبیرە. هەرچەندە ئەو باوەڕی بە لەدایکبوونی پاکیزە، لاهووتێتی مەسیح، یان کەفارەتەکەی نییە، هتد، بەڵام ئەو زۆر خەسڵەتی باشی هەیە کە نابێت ئێمە لێی توند بین.
کڵێسای سەرەتا دەیوت،
ئایا تۆ خزمەتکارێکی خوداوەند عیسای مەسیحیت؟
و چەند پرسیارێکی جدییان لێکرد. ئەگەر ئەو ئەوە نەبووایە کە خۆی پێشان دەدا، زوو ڕوویان داکەند و خزمەتە ناپیرۆزەکەیان ڕەتکردەوە. بەڵام لەم ڕۆژانەدا مامۆستایان دەتوانن نزیکەی هەموو ڕاستییەکی کتێبی پیرۆز ڕەتبکەنەوە، و کڵێسای بانگەشەکار هەرگیز جیاوازییەکە نازانێت. ئۆه، بۆ زیاتر لە پەرۆشی و لەخواترسیی ڕۆژانی سەرەتا!
لە ئایەتی سێیەمدا فێردەبین کە ئەم پیرۆزانە لە پێناوی ناوی پەروەردگار عیسا ئازاریان دەچەشت. ئازارچەشتنیان لە پێناوی ناوی هیچ مەزهەبێک یان بیردۆزە تایبەتەکان نەبوو. بەڵکو ئازارچەشتن بوو لە پێناوی مەسیح. لە پێناوی ناوی ئەودا، بەرگەی تاقیکردنەوە و چەوساندنەوەیان گرت.
هێشتا، تەنانەت ئەوکاتەش، بەڵگەی دابەزینی سەرەتاییمان هەیە. ئایەتی ٤ دەڵێت،
سەرەڕای ئەوەش، من شتێکم لە دژت هەیە، چونکە تۆ خۆشەویستی یەکەمتی جێهێشتووە.
خەڵکی کڵێسای ئەفەسۆس وازیان لە خۆشەویستی یەکەمیان هێنابوو. دڵەکانیان لە مەسیح دووردەکەوتنەوە. ئەو دابەزینەی کە لەو ڕۆژە سەرەتاییانەی کڵێسادا دەستی پێکرد، بەردەوام بووە و هیچ گەڕانەوەیەکی گشتی نەبووە. ئەو ڕۆحی دابەزینە بەردەوام بووە لە زیادبوون تاوەکو ڕۆژانی ئێستای لاودیکیی ساردوسڕ.
لە نامەی داهاتوودا دەبینین کە خودا، کە خۆشەویستییەکەی هەرگیز ناگۆڕێت، ڕێگەی دا شتێک ڕووبدات بۆ ئەوەی گەلەکەی لە خەمساردییەکەیان بەئاگا بهێنێتەوە. سمیرنا بە واتای "موور" دێت، ڕووەکێکە کە زۆر جار لە کتێبی پیرۆزدا باس کراوە لە پەیوەندیدا لەگەڵ حەنوتکردنی مردووان. موور دەبوو ورد بکرێت بۆ ئەوەی بۆنەکەی بڵاوبکاتەوە. ئەمە وێنای ئەو سەردەمە دەکات کە کەنیسە ورد کرابوو لەژێر پێی ئاسنینی ڕۆمای بتپەرستدا. کەچی هەرگیز بۆنێکی ئەوەندە خۆشی بۆ خودا نەبوو وەک لەو دوو سەدەیەدا کە نزیکەی بەردەوام شەهیدبوون هەبوو.
"ئەم شتانە یەکەم و کۆتایی دەفەرموێت، ئەوەی مردبوو و زیندووە" (2:8).
چەند شتێکی پیرۆزە کە بزانین منداڵانی خودا پەیوەستن بە مەسیحێکی هەستاوە! هێزی هەستانەوەکەی لەواندا کار دەکات. فەرمووی،
"من کارەکانت دەزانم، و تەنگانە و هەژاریت (بەڵام تۆ دەوڵەمەندی)" (٩).
ئەمە باس لەو کاتە دەکات کە کەنیسە ڕقی لێدەگیرایەوە، قەدەغە کرابوو، و چەوسێنرابووەوە. لەبری پەرستن لە بینا گەورە و شکۆدارەکاندا، ئەوان لە ئەشکەوتەکان، گۆڕە ژێرزەمینییەکان، و شوێنە شاراوەکانی تردا کۆدەبوونەوە. پاسەوان دانرابوون بۆ ئەوەی ئاگاداریان بکەنەوە لە نزیکبوونەوەی دوژمنەکانیان. لە لایەن جیهانەوە سووکایەتییان پێدەکرا و وەک دوژمنی ئیمپراتۆرییەت مەحکوم کرابوون بەهۆی باوەڕیان بە مەسیح و دڵسۆزییان بۆی، ژیانیان لای خودا بەنرخ بوو. لە چاوی ئەودا دەوڵەمەند بوون. لە کەلوپەلی ئەم جیهانەدا هەژار بوون، بەڵام لە باوەڕدا دەوڵەمەند بوون.
بەڵام تەنانەت ئەوکاتیش هەموو شتێک تەواو نەبوو. مەسیح فەرمووی،
"من دەزانم بوختانی ئەوانەی کە دەڵێن جوولەکەن و نین، بەڵکو کەنیشتی شەیتانن"
-ئاماژەدان بە بزووتنەوەی جوولەکاندن کە هاتە ناو کڵێسا لە سەدەکانی سەرەتاییدا. ئەوە خەمیرمایەی گەلاتیاییزم بوو کە هەرگیز بە تەواوی حوکم نەدرابوو و بۆیە پێشکەوتنێکی سەرسوڕهێنەری بەدەست هێنا لە سەدەی دووەم و سێیەمدا.
"مەترسن... ئێوە دە ڕۆژ تەنگانەتان دەبێت" (10)
گرنگە کە لە ماوەی دوو سەدەی چەوساندنەوەی ڕۆمانییەکاندا، لە نیرۆوە تا ساڵی 312ی پ.ز.، دە فەرمانی جیاواز هەبوون کە داوایان لە پارێزگارەکان دەکرد مەسیحییەکان لە هەموو شوێنێک بدۆزنەوە و بیانکوژن. دوا فەرمان لە سەردەمی دیۆکلێتیان بوو. ئەو دەیەمین چەوسێنەر بوو. مەسیحییە سەرەتاییەکان باوەڕیان وابوو کە ئەو دوا کەس دەبێت، و هەر واش بوو.
“خوێنی شەهیدان تۆوی کڵێسایە،”
ئۆگۆستین گوتی. شایەتی مردووەکان زۆرجار وای لە چەوسێنەرەکانیان دەکرد خوداوەند یەسووعی مەسیح وەک ڕزگارکەریان قبووڵ بکەن، لەبەر هێزی قایلکەریی ڕاستییەکە کە لە شەهیدەکاندا دەبینرا. هەوڵی شەیتان بۆ لەناوبردنی مەسیحییەت بە چەوساندنەوە بێهوودە بوو. بەڵام ئەو ڕۆژانە بوون کە مەسیحیبوون شتێکی دەگەیاند. کاتێک گەلی خودا وەک موور ورد دەکران، بۆنێکی خۆشی دڵسۆزی و خۆشەویستی مەسیحی بەرز دەبووەوە بۆ سەر تەختی خودا!
پەرگامۆس دوو واتای هەیە. واتای "هاوسەرگیری" و "بەرزبوونەوە"یە. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەو کاتەی کەنیسە بۆ شوێنێکی دەسەڵات بەرزکرایەوە و بوو بە هاوسەری جیهان. ئەو کاتە نیشان دەدات کە کەنیسە و دەوڵەت لەژێر دەسەڵاتی قوستەنتین و جێنشینەکانی یەکخران.
پەروەردگار عیسا هەموو شتێک بە فەرمایشەکە حوکم دەکات. ئەو فەرمایشەی کە فەرمووی، خەڵکی لە ڕۆژی دواییدا حوکم دەکات. ئەگەر ئێستا ڕەتی بکەیتەوە، ئەوا ئەوکات حوکمت دەکات.
“من دەزانم… لە کوێ نیشتەجێیت،”
ئەو دەڵێت، تەنانەت لەسەر
"تەختی شایەتان" (13).
تەختی شەیتان چی بوو؟ ئەگەر پرسیارت لە هەر یەکێک لە باوەڕدارانی سمیرنا بکردایە، ئەوان ئاماژەیان بە تەختی ئیمپراتۆر لە ڕۆما دەکرد. لە پێرگامۆس کڵێسای خودا دەبینیت لەسەر تەختی ئیمپراتۆری دانیشتووە. ئەمە چۆن ڕوویدا؟ ئەوانەی ئێوە کە شارەزای مێژووی ڕۆما و نەریتی کڵێسان، بیرتان دێتەوە کە دوای مردنی دیۆکلێتیان و گالێریۆس، کۆنستانتین و ماکسێنتیۆس کێبڕکێیان لەسەر تەختەکە دەکرد. دەوترێت کۆنستانتین بینینێکی خاچێکی ئاگری بینیوە و دەنگێکی بیستووە کە دەیوت،
لەژێر ئەم نیشانەیەدا، سەربکەوە.
سەری سوڕما کە ئەو بینینە چی دەتوانێت بگەیەنێت. پێی گوترا کە خاچ نیشانەی ئایینی مەسیحییە و بۆیە بینینەکەی دەبێت ئەوە بگەیەنێت کە خودای مەسیحییەکان بانگی دەکات بۆ ئەوەی ببێتە پاڵەوانی ئایینی مەسیحی. ئەگەر گوێڕایەڵی دەنگەکە بکات، ئەوا بەسەر سوپاکانی ماکسێنتیۆسدا سەردەکەوێت و دەبێتە ئیمپراتۆری جیهان. بانگی قەشە مەسیحییەکانی کرد و داوای لێکردن ئایینەکەیان بۆی ڕوون بکەنەوە. ئەو بیروباوەڕە نوێیەی قبوڵ کرد و خۆی وەک پارێزەر و پشتیوانێکی لەلایەن خوداوە دیاریکراو ڕاگەیاند. هەندێک نووسەر زۆر گرنگی بەم گۆڕینی ئایینەی قۆنستەنتین دەدەن، بەڵام گوماناوییە کە ئایا ئەو هەرگیز بە باوەڕ بە عیسای مەسیح بووەتە منداڵی خودا. سەرکەوتنێکی گەورەی بەسەر نەیارەکەیدا بەدەست هێنا و بەم شێوەیە بووە ئیمپراتۆری جیهان. یەکێک لە یەکەمین کارەکانی ئازادکردنی مەسیحییەکان و ڕاگرتنی هەموو چەوساندنەوەیەک بوو. ڕێزلێنانی نەویستراوی بەخشییە قەشەکان؛ ئەوان لەسەر تەختەکان لەگەڵ خانەدانەکانی ئیمپراتۆرییەتەکە دانیشتن.
لەم کاتەدا بوو کە واز لە ڕاستیی هاتنەوەی دووەمی مەسیح هێنرا. پێش ڕۆژگاری قوستەنتین، کەنیسە چاوەڕێی ئەوی دەکرد. ئەوە چاوەڕوانی و هیوای ئەوان بوو. بەڵام دوای گۆڕانکارییە گەورەکە لە بارودۆخیاندا، کەنیسە بە شێوەیەکی بەرچاو ئەم ڕاستییەی لەبەرچاو ون کرد. قەشە مەسیحییەکان وتیان،
ئێمە بەدوای پاشایەتیی مەسیحدا گەڕاوین بەڵام هەڵە بووین. ئیمپراتۆریەتی قوستەنتین پاشایەتیی مەسیحە.
ئەوان وایان دەزانی کڵێسا پێشتر حوکمڕانی دەکرد و ئەم بیرۆکەیە بەردەوام بوو تا ڕۆژانی چاکسازیی ئایینی کاتێک ڕووناکی جارێکی تر دەستی بە دەرکەوتن کرد.
بەڵام ئێستا سەرنج بدە لە شتێکی زۆر سەرنجڕاکێش. هەر لەو کاتەدا کە پەروەردگار فەرمووی،
"من... دەزانم لە کوێ نیشتەجێیت، تەنانەت لەو شوێنەی کە کورسیی شەیتان [یان تەخت] هەیە،"
ئەو درێژە دەدات بە گوتن،
“تۆ ناوی منت پاراستووە، و نکۆڵی لە باوەڕی من نەکردووە” (13)
ئەمە شتێکی زۆر سەرنجڕاکێشە. لە هەمان کاتدا کە مەسیح ئەوان دەبینێت لەسەر تەختی شەیتان دانیشتوون، دەتوانێت ستایشیان بکات لەبەر ئەوەی ناوی ئەویان بە توندی گرتووە.
لەوە کاتەدا بوو کە ناکۆکیی ئاریۆسی سەری هەڵدا. ئاریۆس نکۆڵی لە ئەبەدییەتی وشە دەکرد. یۆحەننا گوتی،
لە سەرەتادا وشە هەبوو
-ئەو هەمیشە هەبوو. کاتێک هەموو شتێک کە سەرەتایەکی هەبوو دەستی پێکرد، وشەکە هەبوو. ئاریۆس ڕایگەیاند کە وشەکە گەورەترین بوونەوەر بوو لە هەموو ئەو بوونەوەرانەی کە تا ئێستا لە خوداوە دەرکەوتوون. نەیارەکانی پێداگرییان دەکرد کە وشەکە یەکێکە لەگەڵ باوک لە یەک سێیەتیی ئەبەدیدا – باوک، کوڕ، و ڕۆحی پیرۆز: یەک خودا لە سێ کەسایەتیدا. ئەوە گەورەترین کێشە بوو کە کڵێسا تا ئێستا بانگکرابوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی. بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەک، ئەوە پرسیارە گەرمەکە بوو کە مشتومڕی گەرمی لە هەموو شوێنێک دروست دەکرد. بۆ چەندین ساڵ کڵێسا نزیک بوو لەوەی لەت لەت بێت بەهۆی دوو وشەوە، هۆمۆیۆسیان ("لە ماددەی هاوشێوە") و هۆمۆئۆسیان ("لە هەمان ماددە"). یەکەمین هاواری جەنگی ئارییەکان بوو؛ دووەمیش هی ئۆرتۆدۆکسەکان بوو، کە ئەتاناسیۆس، قەشەی ئەسکەندەرییە، سەرۆکایەتی دەکردن. لایەنە ناکۆکەکان ئەوەندە ئاشت نەدەبوونەوە کە کۆنستانتین لە کۆتاییدا بڕیاری دا دەستوەردان بکات. ئەو ئەنجومەنێکی گەورەی کڵێسایی بانگکرد، کە لە شاری نیقایا کۆبووەوە، بۆ گفتوگۆکردن لەسەر ئەو پرسیارەی کە فێرکردنی نێردراوان بەڕاستی چی بووە. ئایا عیسا بەڕاستی خودا بوو، یان تەنها گەورەترین بوونەوەر بوو کە خودا تا ئێستا هێنابوویە بوون؟ زیاتر لە سێ سەد قەشە کۆبوونەوە، و کۆنستانتین، لەسەر تەختێکی زێڕین دانیشتبوو، سەرۆکایەتی دەکرد وەک سەرۆکی ناسراوی کڵێسای مەسیحی. لە هەمان کاتدا هێشتا نازناوی پۆنتیفێکس ماکسیمۆس، یان سەرۆکی کاهینانی بتپەرستانی هەڵگرتبوو – هەمان نازناو کە پاپا لە ئێستادا هەڵیگرتووە.
ئەو بابەتەی جێی پرسیار بوو لە هەموو لایەکەوە تاوتوێ کرا. دووبارە و سێبارە قوستەنتین بانگ دەکرا بۆ هێورکردنەوەی ئاژاوەکان چونکە هەستەکان زۆر بەرز بوونەوە. لە یەکێک لە بۆنەکاندا باس دەکرێت کە ئاریۆسییەکی بلیمەت وادیار بوو نزیک بووبێتەوە لە بێدەنگکردنی نەیاران. کۆبوونەوە گەورەکە وادیار بوو خەریکە دەنگەکانی دەدات بە لای بیدعەی یەکخواپەرستیی نەفرەتکراودا. پاشان دەروێشێک لە بیابانەکانی ئەفریقاوە، کە بە پلەی یەکەم پێستی پڵنگی لەبەردا بوو، هەڵسایە سەر پێ. پێستەکەی لە پشتی دڕاند، برینە گەورەکانی ئاشکرا کرد (کە ئەنجامی فڕێدانی بوو بۆ ناو گۆڕەپانەکە لە نێو دڕندە کێوییەکاندا و پشتی بە شێوەیەکی ترسناک بە چنگەکانیان شێوێندرابوو). بە شێوەیەکی دراماتیکی هاواری کرد،
ئەمانە نیشانەکانی خودان عیسا مەسیحن، و ناتوانم گوێم لەم کفرە بێت.
پاشان دەستی کرد بە پێشکەشکردنی وتارێکی ورووژێنەر، بە ڕوونی ڕاستیی لاهووتی هەتاهەتایی مەسیحی خستەڕوو. زۆرینەی ئەنجومەنەکە لە ساتێکدا تێگەیشتن کە بەڕاستی دەنگی ڕۆحی خودا بوو. ئایا ئەم چیرۆکە بەڕاستی ڕاستە یان نا، ناتوانم بڵێم، بەڵام ڕۆحێک نیشان دەدات کە بەسەر زۆرێک لە ئامادەبوواندا زاڵ بوو، زۆربەیان بەناو چەوساندنەوەی ترسناکی دیۆکلێتیاندا تێپەڕیبوون. ئەنجامی کۆتایی ئەوە بوو کە ئەنجومەنی نیقایا خۆی تۆمار کرد وەک داننان بە لاهووتی ڕاستەقینەی گەورەمان عیسای مەسیح-
“خودای ڕاستەقینە لە خودای ڕاستەقینە، ڕووناکی ڕووناکییەکان، کاميلی کامیلەکان”
خودا و مرۆڤ لە یەک کەسی پیرۆزدا، هەرگیز لێک جیا نەکرێنەوە. بەم شێوەیە یەکجار و بۆ هەمیشە، بە شێوەیەکی گشتی، باوەڕی دانپێدانراوی کەنیسەی خودا جێگیر کرا، کە وشەی ئەوی بە توندی گرتبوو و ناوی ئەوی ڕەت نەکردەوە.
ئایا هیچ کات بیرت لەوە کردووەتەوە چۆن دەبوو ئەگەر ئەنجومەنەکە بڕیارێکی پێچەوانەی دابوایە؟ ئەمەی دەگەیاند: یونیتاریانیزم لەو کاتەوە مۆری ئۆرتۆدۆکسیەتی هەڵدەگرت، و ڕاستی لاهووتی مەسیح بە بیدعە دادەنرا.
ئێمە هیچ تۆمارێکمان نییە دەربارەی ئەوەی ئەنتیپاس کێ بووە کە لە ئایەتی 13دا ئاماژەی پێکراوە، بەڵام ناوەکە واتای
دژ بە هەمووان.
چەندین ساڵ دوای ئەنجومەنی نایسیا، لایەنی ئاریۆسی دووبارە بە شێوەیەکی بەرچاو زاڵ بوو. ئەساناسیۆس، ئەو پاڵەوانە بەتەمەن و ئازایەی ڕاستی، بانگکرا بۆ بەردەم ئیمپراتۆری ئاریۆسی تیۆدۆسیۆس. ئەو داوای لە ئەساناسیۆس کرد کە واز لە دژایەتییەکەی بهێنێت بۆ فێرکردنەکانی ئاریۆس -کە ماوەیەکی زۆر بوو مردبوو- و ڕێگە بە ئاریۆسییەکان بدات بۆ سەر خوانی خوداوەند. ئەساناسیۆس ڕەتیکردەوە. تیۆدۆسیۆس بە توندی سەرزەنشتی کرد لەبەر ئەوەی کە بە ڕۆحێکی یاخیبووی دادەنا و بە توندی پرسی،
"ئایا تێناگەیت کە هەموو جیهان دژتە؟"
پاڵەوانی ڕاستی خۆی ڕاستکردەوە و وەڵامی ئیمپراتۆرەکەی دایەوە،
“ئەوا من دژ بە هەموو جیهانم.”
ئەو ئەنتیپاسێکی ڕاستەقینە بوو، شایەتێکی دڵسۆز بوو تا کۆتایی ڕۆژەکانی، سەرەڕای دوورخستنەوە و دژایەتی جۆراوجۆر. ئۆه، برایانم، خودا ئەمڕۆ پیاوی وای دەوێت کە ئامادە بن دژی هەموو جیهان بوەستنەوە لە پێناوی ڕاستیدا!
ئێستا دەچینە سەر قۆناغێکی تری شتەکان لە سەردەمی پەرگامۆسدا – ناساندنی فێرکردنی بەلعام و فێرکردنی نیکۆلایتییەکان لە کڵێسادا. بەلعام فێری بالاقی کرد کە بەردەڕێژێک بخاتە بەردەم نەوەکانی ئیسرائیل بەوەی کە بیانباتە سەر ئەوەی پەیمانی ناپیرۆز لەگەڵ ژنانی میدیانی ببەستن، وەک لە ژمارە ٢٥:١-٩دا تۆمارکراوە. بە شێوەیەکی فیگۆرایی، ئەمە یەکگرتنی کڵێسا و جیهانە. لە سەردەمی سمیرنادا، شەیتان هەوڵی دا کڵێسا بە چەوساندنەوە لەناوببات. لە سێ سەدەی داهاتوودا، تاکتیکی جیاوازی تاقیکردەوە: هەوڵی دا شایەتییەکە بە پشتیوانی دنیایی لە دەرەوە و ناساندنی بنەما درۆیینەکان لە ناوەوە تێکبدات.
زۆر مەترسیدارترە بۆ کەنیسە کە لەلایەن جیهانەوە پشتیوانی لێ بکرێت وەک لەوەی جیهان بە ئاشکرا دژی بوەستێتەوە. بۆ نموونە، کەی کام لە مەزهەبەکان لە مەسیحییەتدا بە درەوشاوەییترین شێوە بۆ پەروەردگار دەدرەوشانەوە؟ ئەوە لە ڕۆژانی خۆشەویستی یەکەمیاندا بوو، کاتێک لە جیهانەوە ئازاریان دەچەشت و بوونە قوربانی چەوساندنەوەی تاڵی. بەڵام کاتێک سەردەمی چەوساندنەوە کۆتایی هات و جیهان دەستی کرد بە سەیرکردنیان بە دڵخۆشییەوە، بۆ پێشوازیکردنیان بە دەستی کراوە و ڕووی پێکەنینەوە، لە جیاتی شمشێر و ڕووی گرژ، لە هەموو حاڵەتێکدا داڕمان دەستی پێکرد. هەر بەو شێوەیە بوو لە سەردەمی پەرگامۆسدا. پشتیوانیی کۆنستانتین ئەوەی کرد کە چەوساندنەوەی دیۆکلێتیان نەیتوانی بیکات. کەنیسەکەی گەندەڵ کرد، و ئەو بانگەوازەکەی لەبیر کرد وەک پاکیزەیەکی بێگەرد کە دەستگیراندارکراوە بۆ پەروەردگارێکی غایب. دەستی خۆی دایە جیهان بۆ هاوسەرگیری، ئەو جیهانەی کە ئەو (پەروەردگار)ی خاچدابوو، بەم شێوەیە چووە ناو هاوپەیمانییەکی ناپیرۆزەوە کە هەرگیز بە ڕاستی تۆبەی لێ نەکردووە.
لە پەیوەندییەکی نزیکدا لەگەڵ ئەمە، ناساندنی بنەما هەڵەکانیشمان هەیە لەناو کەنیسەوە-فێرکردنی نیکۆلایتەکان (15). ئەوانی تر زۆرجار ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئەمە وشەیەکی یۆنانی وەرنەگێڕدراوە بە واتای،
فەرمانڕەواکان بەسەر خەڵکدا
نیکۆلایتیزم لە ڕاستیدا پیاوانی ئایینین - ژێردەستەکردنی ئەوانەی کە بە سووکایەتی ناویان لێنابوو
باوەڕداران
لە لایەن ڕیزبەندییەکی پلەبەندییەوە کە دەسەڵاتی خۆیان بەسەریاندا سەپاندبوو وەک موڵکی خۆیان. ئەوان لەبیریان کردبوو کە نووسراوە،
"یەکێک مامۆستای ئێوەیە، تەنانەت مەسیح؛ و هەمووتان بران" (مەتتا ٢٣:٨).
لە نامەکەی بۆ کڵێسای ئەفەسۆس، پەروەردگار ستایشی کردن لەسەر ڕق لێبوونەوەیان لە کردەوەکانی نیکۆلایتانەکان، ئەوانەی کە، وەک دیۆترێفیس، حەزیان لەوە بوو کە پێشەنگییان هەبێت لە ناویاندا (3 یۆحەننا 1:9). بەڵام، لە نامەی پەرگامۆسدا، نیکۆلایتانیزم وەک سیستەمێکی جیاوازی فێرکردن دیاریکراوە. لەو سەردەمەدا بوو کە قەشەکان وەک خاوەن بنەچەیەکی خودایی قبوڵ کران، و بۆیە شتێک بوو کە دەبوو ملکەچی بکرێت.
هەموو ئەمانە ڕێگەی خۆشکرد بۆ سەردەمی تواتیرا، بەپێی نامەی داهاتوو.
تیاتیرە ڕەنگە قورسترین بێت لە هەموو ناوەکان بۆ پێناسەکردن. زانایان پێمان دەڵێن کە لە دوو وشەوە دێت، یەکێکیان بە واتای قوربانی، یان قوربانیی بخوور؛ ئەوی دیکە، ئەوەی بەردەوام دەڕوات. بۆیە، لێکدانەوەیەکی پێشنیارکراو بریتییە لە
"قوربانیی بەردەوام"
ئەمەش زۆر گرنگە، چونکە تواتیرا بێگومان ئەو قۆناغە ڕوون دەکاتەوە کە دەرئەنجامی یەکگرتنی کەنیسە و دەوڵەت بوو کە پێشتر ئاماژەی پێکرابوو. لە سەدەی حەوتەمدا بوو کە قەشەی ڕۆما بۆ یەکەم جار بە شێوەیەکی ڕێک و پێک وەک جێگری مەسیح و سەرۆکی دیاری کەنیسە ناسێنرا. ئەمە، بە واتایەکی ڕاستەقینە، سەرەتای پاپایەتی بوو. هیچ کەنیسەیەکی کاسۆلیکی ڕۆمانی، بە مانای تەواو، نەبوو تاوەکو پاپا بە سەرۆکی ناسێنراوی جیهانی مەسیحی دانرا. گرنگە بۆ پرۆتستانتەکان ئەمە لەبەرچاو بگرن. زۆرجار دەیبیستیت پاپستەکان دەڵێن،
تۆ دەزانیت یەکەم کەنیسە، کەنیسەی کاسۆلیکی ڕۆمانی بوو، و هەموو لقە جیاوازەکانی کەنیسەی پرۆتێستانت بە سادەیی لە ڕۆما جیابوونەتەوە. هیچ کەنیسەیەکی پرۆتێستانت نەبوو تا سەردەمی لوتەر.
ئەوە فێڵبازییەکی ڕەهایە. شتێکی وەک پاپایەتی بوونی نەبوو تا سەدەی حەوتەمی سەردەمی مەسیحی. بۆ ماوەی شەش سەدە پێش ئەوە، کەنیسە زیاتر و زیاتر گەندەڵ دەبوو و زیاتر لە وشەی خودا دوور دەکەوتەوە. پاشان لە سەدەی حەوتەمدا، پیاوانێک کە خۆیان بە خزمەتکاری خودا دەناساند، ئامادە بوون پاپا وەک سەرۆکی هەموو جیهانی مەسیحی بناسن. کاتۆلیکێکی ڕۆمانی جارێک پرسیاری لە کچە قوتابییەکی پرۆتستانتی زیرەک کرد،
“کڵێساکەت پێش سەردەمی هێنری هەشتەم لە کوێ بوو؟” >“بۆچی، بەڕێزم، لەو شوێنەی کە هی تۆ هەرگیز نەبوو، لە کتێبی پیرۆزدا.”
وەڵامە ژیرانە و دروستەکەی بوو. زۆر جیاواز بوو لە سادەیی مەسیحییەتی سەرەتایی کاتێک لە سەدەی حەوتەمدا مەسیحییەکان ئامادە بوون دان بە بانگەشەکانی قەشەی ڕۆما بنێن.
من گوتم کە تیاسیرا وادیاربوو ئاماژە بێت بە قوربانییەکی بەردەوام. گرنگی ئەمە دەبینیت لە هەڵە بنەڕەتییە گەورەکەی کەنیسەی ڕۆما – قوربانیی قوداس. قەشە کاسۆلیکییە ڕۆمانییەکان ڕایدەگەیەنن کە لە قوداسدا ئەوان قوربانییەکی بەردەوام پێشکەش دەکەن بۆ گوناهەکانی زیندووان و مردووان. هەڵەکانی دیکەی کەنیسەی ڕۆما لەو فێرکردنەوە سەرچاوە دەگرن. زۆر شت هەن کە پرۆتێستانتەکان ڕەنگە بتوانن لێی خۆش بن. ئەم فێرکردنە کفرە سەرەکییەکەیە – نکۆڵیکردنە لە کاری تەواوکراوی خوداوەند عیسا لە خاچی گۆلگۆتە کە تاکە، تەنها، و بەتەواوی بەس بوو بۆ قوربانی بۆ گوناهەکانی جیهانێکی تاوانبار. هەموو کاتێک قەشەکە لە قوربانگای ڕۆما دەوەستێت بۆ پێشکەشکردنی قوربانیی قوداس، ئەو نکۆڵی دەکات لە کاریگەریی نەگۆڕی کاری ئەنجامدراوی خوداوەند عیسا لە خاچی گۆلگۆتە.
من زۆر جار ئەم پرسیارەم لەگەڵ قەشە کاسۆلیکییەکان وروژاندووە:
"ئەرکی تۆ وەک قەشەیەکی قوربانیدەر چییە؟"
دەڵێن،
"جێگەی شانازییە بۆ من کە جاروبار خوداوەند عیسا وەک قوربانییەکی بەردەوام پێشکەش بکەم بۆ گوناهەکانی زیندووان و مردووان."
من بەگشتی بەم شێوەیە دەڵێم:
“باشە، مەسیح دەبێت قوربانی بکرێت بۆ ئەوەی پێشکەش بکرێت، وانییە؟” >-“بەڵێ.” >“کەواتە تۆ بانگەشە دەکەیت کە هەموو جارێک کە قوربانیی قوداس پێشکەش دەکەیت، هەموو جارێک کە بەرەکەت دەدەیت، تۆ مەسیح قوربانی دەکەیت لە پێناوی گوناهەکانی زیندووان و مردووان؟” >-“بەڵێ.” >“باشە کەواتە، تۆ مەسیح دووبارە دەکوژیتەوە هەموو جارێک کە ئەو قوربانییە پێشکەش دەکەیت!”
پاشان خۆیان دەدزنەوە. بەڵام هیچ ڕێگایەک نییە بۆ دەربازبوون لەم دەرئەنجامە ترسناکە. قەشەی ڕۆمانی دەڵێت کاتێک قوربانیی قوداسەکە پێشکەش دەکات، ئەو مەسیح دووبارە پێشکەش دەکاتەوە لە پێناوی گوناهەکانی زیندووان و مردووان. تاکە ڕێگا کە مەسیح بتوانێت ببێتە قوربانی ئەوەیە کە بکوژرێت؛ بۆیە، قەشەکە هەموو جارێک کە پێشکەشی دەکات، دووبارە دەیکوژێتەوە. ناتوانن لێی دەرباز بن. پەترۆسی نێردراو لە پەنتیکۆست وتی،
ئەو، کە بە ڕاوێژی دیاریکراو و پێشزانیاری خودا ڕادەست کرا، ئێوە گرتتان، و بە دەستی خراپەکاران خاچتان دا و کوشتتان: کە خودا هەڵیستاندەوە، هتد.
ئەگەر مەسیح پێویست بێت بەردەوام قوربانی بکرێت، ئەوا هەموو قەشەیەک تاوانبارە بە کوشتنی خوداوەند عیسای مەسیح لەبەرچاوی خودا.
خودا لە ماوەیەکی کەمدا حوکمی ڕۆما دەدات، بۆیە نامەکەی مەسیح بۆ تیاتیرە بە دروستی باس لەم کفرە سەرەکییەی کەنیسەی ڕۆما دەکات. قوربانی بەردەوام؟ هەرگیز! هیچ قوربانییەکی تر پێویست نییە. شکۆی خوداوەند ئەوەندە گەورەیە، بەهای خوێنی ئەوەندە بێسنوورە، کە بێهوودەیە تۆ یان هەر پیاوێکی تر باس لە قوربانییەکی نوێ بکەن.
تۆ لەوانەیە بڵێیت،
من ڕازیم لەگەڵت.
باشە با پرسیار بکەم، ئایا تۆ گرنگییەکی کەسیت هەیە بەو یەک قوربانییەی کە یەکجار لەسەر خاچ کرا؟ دەتوانیت بڵێیت،
"سوپاس بۆ خودا، ئەو خۆی کردە کەفارەتێک بۆ گوناهەکانم، و ئەو ڕزگارکەری منە. پێویستم بە هیچ قوربانییەکی تر نییە. ڕۆحم لەسەر کاری تەواوکراوی مەسیح حەساوەتەوە. پێویستم بە هیچی تر نییە بۆ ئەوەی بچمە بەردەم خودا"؟
زۆر گرنگە کە گەورە خۆی لە هەر یەکێک لەم نامانەدا بە شێوەیەک نیشاندا کە بگونجێت لەگەڵ بارودۆخی تایبەتی هەر کڵێسایەک کە تێیدا بوو. کاتێک خۆی ئاراستەی کڵێسای ثیاتیرا کرد، بە قورسی قسەی کرد وەک
"کوڕی خودا" (18).
بۆچی یەزدان عیسای مەسیح لە نووسین بۆ ئەم کڵێسایەدا جەختی لە ڕاستی خوداوەندییەکەی کردەوە؟ چونکە ڕۆما لە هەموو شوێنێک خەڵکی ڕاهێناوە وا بیر لەو بکەنەوە کە کوڕی مریەمە. جارێک قسەم لەگەڵ ژنێک کرد کە پێی وتم ئەو پێی باشترە بچێتە لای مریەم وەک لەوەی بچێتە لای مەسیح یان باوک. ئەو وتی،
هیچ کەسێک نییە هێندەی دایکی کاریگەریی لەسەر کوڕێک هەبێت. ئەگەر عیسای مەسیح کەمێک مەیلی دڵڕەقی هەبێت، من تەنها دەچمە لای دایکە باش و میهرەبانەکەی، و داوای لێ دەکەم تکایە قسەیەکی باشی بۆ بکات لەلای ئەو.
چەند وێنەیەکی شێواو لە خوداوەند عیسای مەسیحی ئێمە! بیر بکەرەوە لەوەی ناچار بیت بچیتە لای کەسێکی تر بۆ ئەوەی ڕەزامەندیی ئەو بەدەست بهێنیت. کێی تر دەتوانرێت بەراورد بکرێت بە ئەو؟ بەم شێوەیە مەسیح نزم دەکرێتەوە بۆ پلەی کوڕی مریەم، لە جیاتی کوڕی خودا کە بە نیعمەتی بێسنوور هات بۆ ڕزگارکردنی گوناهبارە هەژارەکان.
تێبینی بکە کە ئەو هەیە
چاوەکانی وەک بڵێسەی ئاگرن، و قاچەکانی وەک بڕۆنزی پاکن.
ئەمە باس لە پیرۆزییەکەی و ڕاستودروستییەکەی دەکات. ئەو دەبێت دادوەریی هەموو ئەوەی خراپە بکات. کەچی ئەو هەرگیز پشتگوێ ناخات ئەوەی شایەنی ستایشە. لە درێژەدا دەڵێت،
"من کارەکانت دەزانم، و خۆشەویستی، و خزمەت، و باوەڕ، و ئارامگریت، و کارەکانت: و ئەوەی دوایی لە یەکەمی زیاترە" (19).
خودا ڕۆمای بە شایستەی زۆر شتی باش زانی. لەبیرت بێت، لە سەدەی حەوتەمەوە تا ئێستا زۆر کاری باش لە کەنیسەی کاسۆلیکی ڕۆمانیدا هەبووە کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت. راهیب و راهیبەی کاسۆلیکی ڕۆمانی هەبوون کە ئامادە بوون ژیانی خۆیان بۆ هەژاران و نەخۆشان بەخت بکەن. سەدان ساڵ پێش لوتەر، هەموو نەخۆشخانەیەک لە ئەوروپای ڕۆژاوا بە سادەیی دێرێکی کاسۆلیکی ڕۆمانی بوو. خودا هەموو ئەوانە لەبیر ناکات. لە هەر شوێنێک کەمێک باوەڕ هەبێت، خۆشەویستییەکەی ئاگاداری هەمووی دەبێت. ئەگەر دڵانێک لە کەنیسەی ڕۆمادا هەبن کە، لەناو خورافاتدا، دەگەنە خودای پیرۆز خۆی، ئەو بە نیعمەت پێیان دەگات و خۆشەویستییەکەیانیان بۆ دەردەخات. بەڵام دوای ئەوەی ئەمەی کرد، ئەو بەردەوام بوو بە دانانی پەنجەی لەسەر خاڵی لاواز:
"بەڵام چەند گلەییەکم لێت هەیە، چونکە ڕێگە دەدەیت بەو ژنە ئیزەبێلە، کە خۆی بە پێغەمبەر ناودەبات، تا خزمەتکارەکانم فێر بکات و گومڕایان بکات بۆ ئەوەی داوێنپیسی بکەن و شتی قوربانیکراو بۆ بتەکان بخۆن" (20).
بۆ تێگەیشتن لە ئایەتی ٢٠، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ مێژووی ئیسرائیل لە ڕۆژگاری پاشا ئەحەب. ئیزەبێل لە هونەری تێکەڵکردندا شارەزا بوو. ئەو هەوڵی دا ئایینی ئیسرائیل و ئایینی فینیقیا یەکبخات. ئەوە بە تەواوی ئەوەیە کە ڕۆمانیزمە – تێکەڵەیەکە لە بتپەرستی و مەسیحییەت و جوولەکایەتی. ئەوە مەسیحییەت نییە – بەڵام کەمێک شتی مەسیحی تێدایە. خورافات و بتپەرستییەکەی لە کوێوە هات؟ هەمووی بە تەواوی لە بتپەرستییەوە وەرگیرابوو بە بیانووی ئەوەی کە یارمەتی دەدات بتپەرستەکان بگۆڕێت. کەنیسە زۆر سازشکار بوو. لە سەدەکانی چوارەم و پێنجەم و شەشەمدا کەنیسە سازشی لەگەڵ ڕێوڕەسم و مەراسیمی بتپەرستی کرد بە ڕادەیەک کە تا سەدەی حەوتەم بە زەحمەت دەتوانرا بتپەرست لە پەرستگای مەسیحی جیا بکرێتەوە. تێکەڵبوونەکە بە شێوەیەکە کە نزیکەی مەحاڵە یەکێکیان لەوی تر جیا بکرێتەوە. بڕۆ بۆ کەنیسەیەکی کاسۆلیکی ڕۆمانی. دوای تەواوکردنی هەموو ڕێوڕەسمەکە، کتێبی پیرۆزەکەت بگرە و لە سەرەتاوە تا کۆتایی بگەڕێ بەدوایدا و لە خۆت بپرسە،
ئایا هیچ شتێکی لەو شێوەیە لە کتێبەکەدا هەیە؟
ئێوە دەڵێن،
نەخێر.
کەواتە لە کوێوە دێت؟ لەوێوە بڕۆ بۆ پەرستگایەکی بتپەرستان. سرووتەکەی تێبینی بکە، و دەڵێیت،
بەڵێ، ئەوان وەک یەکن.
ڕۆمانیزم بریتییە لە مەسیحییەت، یەهوودییەت، و بتپەرستی کە پێکەوە لکێنراون و خودا ڕقی لەو تێکەڵە قێزەونە دەبێتەوە. سەرنجی دوو شت بدە کە ئەو لەسەر ڕۆما دەیانگرێتەبەر-داوێنپیسیی ڕۆحی و بتپەرستی. یەکەمیشیان یەکگرتنی کەنیسە و جیهانە و
“دۆستایەتیی جیهان دوژمنایەتییە لەگەڵ خودا” (یاقوب 4:4).
بتپەرستی پەرستنی وێنەکانە، کە بە توندی قەدەغەکراوە لە فەرمانی دووەمدا (دەرچوون ٢٠:٤-٥). خودا کاتی دا بە کەنیسە بۆ تۆبە کردن و ئەویش تۆبەی نەکرد. بگەڕێوە بۆ ڕۆژانی ساڤۆنارۆلا لە ئیتاڵیا، وایکلیف و کرانمەری ئینگلتەرا، جۆن نۆکس لە سکۆتلەندا، مارتن لوتەر لە ئەڵمانیا، زوینگلی لە سویسرا، کاڵڤن لە فەڕەنسا-هەموو ئەو چاکسازە بەهێزانەی کە خودا بە درێژایی جیهان هەڵیانیایە بۆ بانگکردنی ڕۆما بۆ تۆبە کردن لە گوناهەکانی، بەڵام
ئەو تۆبەی نەکرد.
ئەمە بزانە، نەتدەتوانی جێگۆڕکێ بەم کڵێسایانە بکەیت. نەتدەتوانی تیاثیرا لە جێگەی سمیرنا دابنێیت. نەدەتوانرا بە کڵێساکە لەو ڕۆژە سەرەتاییەدا بوترێت،
من دەرفەتم پێدا بۆ ئەوەی تۆبە بکات، و ئەو تۆبەی نەکرد؛
بەڵام بە تەواوی بۆ کەنیسەی ڕۆما جێبەجێ دەبێت. خودا دەرفەتی دا بە ڕۆما بۆ ئەوەی تۆبە بکات. ئەگەر هیچ ئارەزوویەکی هەبووایە بۆ ئەوەی لەگەڵیدا ڕاست بێتەوە، ئەوا لە سەدەی شازدەهەمدا تۆبەی دەکرد.
لە سەدەی شازدەیەمەوە، ڕۆما زیادیکردووە بۆ کفر و هەڵەکانی، ڕاگەیاندنی بێگەردی تەواوی مریەمی پاکیزە. کەنیسەی ڕۆما بەرزیکردووەتەوە بۆ پلەی خودایەکی مێینە و ڕایگەیاندووە کە بەبێ مردن بەرزکراوەتەوە بۆ بەهەشت و کراوە بە شاژنی بەهەشت.
لە کۆنسێلی ڤاتیکان، کەنیسەی ڕۆما دۆگمایەکی دیکەی نەگریسی خۆی بەرهەمهێنا - بێهەڵەیی پاپاکانی. ئەم دۆگمایە ئەوەندە بێ بنەما بوو کە زۆرێک لە قەشەکان گوتیان،
ئەمە زۆر لە سنوور تێپەڕیوە. ئێمە دەزانین کە پاپەکان دووبارە و دووبارە یەکدییان هەڵگێڕاوەتەوە.
بەڵام ڕۆما هەرگیز تۆبەی نەکرد؛ گوناهی لەسەر گوناه زیاد کردووە بۆ ئەو لیستە قورسەی خودا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە دژی هەبوو و تا کۆتایی هەر وەک خۆی دەمێنێتەوە. پێویستە پرۆتێستانتەکان خۆیان لە هەمووی بەدوور بگرن. خودا دەفەفەرموێت کە ئەو دەیخاتە ناو تەنگانە گەورەکە.
سەردەمی ئەفەسۆس کۆتایی هات؛ سەردەمی سمیرنا نزیکەی ساڵی ٣١٢ی زایینی کۆتایی هات؛ پەرگامۆسیش کۆتایی هات. بەڵام تیاتیرە لە سەدەی حەوتەمدا دەستی پێکرد و ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو تەنگانە گەورەکە و لە کۆتاییدا خۆی وەک بابلی گەورە نیشان دەدات. منداڵەکانی حوکم دەدرێن. بەڵام لە هەر شوێنێک پاشماوەیەک بدۆزرێتەوە کە
"نەیانزانیوە قووڵاییەکانی شەیتان،"
پەروەردگار ئەوان وەک هی خۆی خاوەندارێتییان دەکات و هانیان دەدات کە بە توندی ئەوەی هەیانە بیگرن تا ئەو دێتەوە (٢٤-٢٥). بۆ سەرکەوتوو، ئەو بەڵێن دەدات بەوەی کە ڕۆما هەمیشە بەدوایدا گەڕاوە - دەسەڵات بەسەر نەتەوەکاندا. ئەوان لەگەڵ ئەودا فەرمانڕەوایی دەکەن کاتێک ئەو دێتەوە (٢٦-٢٧). بەم شێوەیە هیوای دووەم هاتنەوەی مەسیح لەبەردەمیان دادەنرێت و ئەم ڕووداوە شوێنێکی گەورەی هەیە لە هەر یەکێک لە نامەکانی تری کەنیسەدا.