ئەم بەشە پێشەکییەکە بۆ پێشبینییەکانی زەکەریا، پێغەمبەرێکی دوای دیلێتی کە، لەگەڵ حەگایدا، هانی پاشماوە گەڕاوەکەی دا بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی پەرستگا و سەرنج خستنە سەر مەسیحی داهاتوو. کتێبەکەی زەکەریا دابەش کراوە بەسەر دوو بەشدا: بینینەکان لە شەش بەشی یەکەمدا و فێرکارییەکان لە هەشت بەشی دواتردا، بە جەختکردنەوەیەکی بەهێز لەسەر ئازارەکانی مەسیح و شکۆمەندییە داهاتووەکان. پێشەکییەکە هەروەها باس لە مردنی توندوتیژیی ئەگەریی پێغەمبەرەکە دەکات و گرنگیی ناوەکان لە یەکەم ئایەتدا، کە پەیامێکی یادکردنەوەی خودایی و بەرەکەت لە کاتی دیاریکراودا دەگەیەنن.
تێبینییەکانی ئایرۆنساید لەسەر کتێبە هەڵبژێردراوەکان تێبینییەکانی ئایرۆنساید
زەکەریا، وەک حەگای و مەلاخی، پێغەمبەرێکی دوای دیلێتی بوو. ئەو یەکێک بوو لەوانەی لەگەڵ زەروبابل لە بابلەوە هاتنە سەرەوە (لە خاکی نامۆدا لەدایک ببوو) و پەیامی خودایان بە پاشماوە گەڕاوەکە دا. ئەرکی حەگای بوو کە هانیان بدات بۆ کارکردن کاتێک بە تەمبەڵی و خۆپەرستی زاڵ کرابوون. زەکەریا بە پەیامەکانی دڵخۆشی و هاندانەوە بەدوایدا هات کە بۆ ئەوە داڕێژرابوون ڕۆحی خەڵک بهێننە ناو هێزی شکۆمەندی داهاتوو. بۆیە ئەو بە شێوەیەکی بەرفراوان سەرقاڵی دەرکەوتنی مەسیح و فەرمانڕەوایی ڕاستودروستییەکەیەتی. لەم شێوەیەدا بەرەکەت هەیە کە دڵ و مێشک بگوازرێنەوە بۆ ڕۆژانی بەهەشت لەسەر زەوی. ئەوکاتە مرۆڤ دەتوانێت بە دروستی شکۆمەندییە کاتییەکانی ئەم سەردەمە خراپەی ئێستا هەڵسەنگێنێت. هیوای هاتنی خودا کاریگەرییەکی پاککەرەوەی هەیە لەسەر ژیانی ئەوانەی پێیەوە پابەندن.
"هەر پیاوێک ئەم هیوایەی تێیدا بێت، خۆی پاکژ دەکاتەوە، هەروەک چۆن ئەو پاکژە" (یەکەم یۆحەننا ٣:٣).
کەنیسە زۆر شتی لەدەستداوە، بۆیە، بە پشتگوێخستنی خوێندنی پێشبینییەکان. پێویستە ئەوە لەبەرچاو بگیرێت کە هەرچەندە پێغەمبەرانی پەیمانی کۆن باسی کۆبوونەوەی ئەم سەردەمە ناکەن، بەڵام ئەوانەی کە جەستەی مەسیح و بووکی بەرخەکە پێکدەهێنن، دەتوانن زۆر شت فێربن کە بۆ بنیاتنان و بەرەکەتە لە ڕێگەی وشەی یەهۆڤا بۆ ئیسرائیل. هەروەها دەبێت ئەوەندە بەس بێت بۆ ڕۆحی دڵسۆز کە بزانێت مەسیح دەبێتە ناوەندی هەموو ئەو شکۆمەندییەی کە بەم زووانە ئاشکرا دەبێت. ئەگەر ئەو تێیدا بەشدار بێت، هەموو ئەوانەی خۆشیان دەوێت، چێژێکی ڕۆحی دەبینن لە شوێنکەوتنی ئەو هەنگاوانەی کە دەگەنە بەرزبوونەوەی ئەو و دامەزراندنی شانشینەکەی.
ئەمە ئەوەیە کە تایبەتمەندە لە زەکەریا. ئەو قۆناغە جیاوازەکان دیاری دەکات کە بەرەو دەرکەوتنی مەسیح دەچن، بەم شێوەیە بە ڕادەیەکی زۆر دەکاتەوە،
ئازارەکانی مەسیح و شکۆمەندییەکانی دوای ئەوە.
کتێبەکەی بە ئاسانی دابەش دەبێت بەسەر دوو بەشی سەرەکیدا. شەش فەسڵی یەکەم باس لە بینینەکانی پێغەمبەرەکە دەکەن. هەشت فەسڵی کۆتایی تەرخان کراون بۆ فێرکردن لەسەر بنەمای ئەم بینینانە. چەندین دابەشبوونی لاوەکی هەن کە لە درێژەی باسەکەدا تێبینییان دەکەین.
وا دیارە زەکەریا، وەک زۆرێک لە پێشینەکانی، بە مردنێکی توندوتیژ مردووە، ئەویش بە دەستی ئەو جوولەکانەی کە لە بابل گەڕابوونەوە، کاتێک دیسانەوە داڕمان دەستی پێکردبوو. لانی کەم گەورەمان عیسا باسی دەکات
خوێنی زەکەریا کوڕی بەراخیا، کە ئێوە لە نێوان پەرستگا و قوربانگادا کوشتتان،
و ئەوەی کە دەبوو داوا بکرێت لە پیاوانی ئەو نەوەیە، کە گوناهی باوکانیان پڕکردبووەوە (مەتتا ٢٣:٣٥).
زۆر بە ئەستەم دەکرێت، هەرچەندە ئەگەری نییە، کە پەروەردگارمان ئاماژەی بە شەهیدبوونی زەکەریا کوڕی یەهۆیەدا کردبێت، کە لە حەوشەی پەرستگا بەردباران کرا تا مردن (2 کتێبی ڕووداوەکان 24:20، 2 کتێبی ڕووداوەکان 24:21)؛ بەڵام لەو حاڵەتەدا دەبێت بێرەخیایەک لە نەژادنامەی یەهۆیەدادا گریمانە بکەین، یان هەڵەیەکی نووسەر لە کۆپیکردنی دەقی یۆنانیدا. لە نەبوونی بەڵگە بۆ پێچەوانەکەی، سەلامەتتر وایە گریمانە بکەین کە زەکەریاس کوڕی باراخیاس کەسێکی تر نییە جگە لەو پێغەمبەرەی کە ئێمە خەریکە ڕوو لە نووسینەکانی دەکەین بۆ فێرکردن و ئاگادارکردنەوە.
جولەکەکان نەریتێکیان هەیە کە ئەو بەو شێوەیەی باسکراوە لەناوچوو. ج. ن. داربی، لە "ناژیرانەی بێباوەڕی"یەکەیدا، دەڵێت کە
تارگومی جوولەکە دەڵێت کە زەکەریا کوڕی عیدۆ، پێغەمبەر و کاهنێک، لە پەرستگادا کوژرا.”30
چونکە ڕابییەکان هیچ هۆکارێکی مومکینیان نەبوو بۆ پشتڕاستکردنەوەی قسەکانی پەروەردگار عیسا، وا دەردەکەوێت کە شایەتییەکەیان یەکلاکەرەوە بووبێت.
بە بەراوردکردنی ئایەتی ١ لەگەڵ وشە سەرەتاییەکانی پێشبینییەکەی حەگای، تێبینی دەکرێت کە ماوەی نزیکەی دوو مانگ لە نێوان دەستپێکی خزمەتە تۆمارکراوەکەی هەردوو پێغەمبەرەکەدا هەبووە. ویژدان وروژێنرا و کاری بنیاتنانی ماڵی یەزدان دەستی پێکرا، وەک ئەنجامێک بۆ پەیامە وروژێنەرەکەی حەگای. لە مانگی حەوتەمدا هەوڵی دا هانی گەلی ئێستا بەئاگاهاتوو بدات بە ئاڕاستەکردنی سەرنجیان بۆ ڕۆژی داهاتووی شکۆمەندیی مەسیح. پاشان لە مانگی دواتردا، کە هەشتەمی ساڵی دووەمی داریوش بوو، زەکەریا فەرمانی پێکرا قسەیان بۆ بکات، سەرەتا بە بانگەوازێکی وروژێنەر بۆ خۆ-دادگاییکردن، دواتر بەدوایدا ئاشکراکردنێکی سەرنجڕاکێش هات لەوەی حەگای بە کورتی لە بەشی ٢:٦-٩دا ئاماژەی پێدابوو.
ئەوانی تر لە مێژە سەرنجیان داوەتەوە لە گرنگییە سەرنجڕاکێشەکەی ناوەکان لەم ئایەتە یەکەمەدا:
زەکەریا کوڕی بێرەخیا، کوڕی ئیدۆ.
زەکەریا واتای یەهۆڤا بیر دەکاتەوە؛ بەرەخیا یەهۆڤا بەرەکەتدار دەکات؛ و عیدۆ، کاتی دیاریکراو. کەواتە، ئەگەر بخوێنرێتەوە، ئەوا دەماندەبوو:
یەهوە لەبیر ناکات، یەهوە لە کاتی دیاریکراودا بەرەکەت دەدات.
کەواتە، کاتێک کاتی دیاریکراو بۆ بەخشینی نیعمەت بە زایۆن دێت، هەموو بەڵێنەکانی یەزدان بەدی دێن و بە بەرەکەت جێبەجێ دەکرێن. ئەگەر کەسێک پێی وابێت لێکدانەوەیەکی لەو شێوەیە خەیاڵییە، با بیربکاتەوە چۆن نێردراو، بە ئیلهامی ڕۆحی پیرۆز، جەخت لەسەر مانای ناوەکان و ڕیزبەندییان دەکاتەوە، لە حاڵەتی مەلکیسیدق، پاشای سالیم، لە عیبرانییەکان ٧:٢. بە دڵنیاییەوە زیاتر لە ئاماژەیەک هەیە لەو دەقە سەرنجڕاکێشەدا کە گەنجینەیەکی گەورەی فێرکردن هەیە لە ناوی پیاوان و شوێنەکاندا کە لە سەرانسەری کتێبی پیرۆزدا بەکارهاتوون و زۆربەمان کەم خەونمان پێیانەوە بینیوە.
ئایەتەکانی 2 تا 6 یەکەم پەیامی زەکەریا پێکدەهێنن، و پێشەکییەکی گونجاون بۆ کتێبەکە. بە لەبەرچاوگرتنی گەڕانەوە لە دیلێتی و دووبارە بنیاتنانەوەی پەرستگا، گەلەکە ئاگادار کرانەوە کە هەڵەکانی باوباپیرانیان دووبارە نەکەنەوە – ئاگادارکردنەوەیەک، بەداخەوە، زوو لەبیرکرا و بە تەواوی گوێی پێنەدرا.
لەگەڵ باوباپیرانیاندا خودا زۆر لێیان ناڕازی بوو، و لەبەر گوناهەکانیان دابوونی لە دەستی دوژمنی بێگانە. ئێستا با منداڵانی ئەوانەی کە چەندین جار شکستیان هێنابوو بە هەموو دڵیانەوە ڕوو بکەنە ئەو، و ئەویش ڕوو دەکاتە ئەوان، بە ئاشکرا بۆیان کار دەکات وەک یەهوای سوپاسالارەکان. با ڕەتی نەکەنەوە گوێ بگرن وەک چۆن باوکەکانیان ڕەتیان کردەوە گوێڕایەڵی پەیامەکانی پێغەمبەران بن کە وشەی خودایان پێ دابوون پێش دیلکردنە درێژخایەنەکانی ئاشوور و بابل کە پێشبینی کرابوون. بۆ ئەوان هاواری کردبوو،
"ئێستا لە ڕێگا خراپەکانتان و لە کردەوە خراپە خراپەکانتان بگەڕێنەوە!"
بەڵام وشەکانی سووکایەتییان پێکرابوو. ئێستا لە کوێ بوون ئەوانەی کە بەو شێوەیە جورئەتیان کردبوو گوێڕایەڵی وشەی خودای زیندوو ڕەت بکەنەوە؟ پێیان زاندرابوو هێزی تووڕەییەکەی، و لە کۆتاییدا ناچار کرابوون دان بەوەدا بنێن کە وشەکەی بێ هەڵە بوو. لە خاکی دوژمن بە خەمبارییەوە دانیان نا،
"هەر وەک چۆن یەزدانی سوپاسالارەکان نیازی بوو بە ئێمەی بکات، بەپێی ڕێگاکانمان و بەپێی کردەوەکانمان، ئاوا مامەڵەی لەگەڵ کردین" (ver. 6).
ئاوا ئەو شکۆدار کرابوو تەنانەت لەناو ڕیسوایی و سەرنەکەوتنیاندا. لە هەموو ئەمانەدا چەند وانەیەکی جیدی و گرنگە بۆ ئێمە!
لە ئایەتی ٧دا زەکەریا دەست دەکات بە گێڕانەوەی زنجیرەیەک لە هەشت بینین، کە هەموویان بە توندی بەیەکەوە بەستراونەتەوە؛ هەموویان وادیارە لە ڕۆژی بیست و چوارەمی مانگی یازدەهەمدا پێی دراون، لە هەمان ساڵدا کە هی ئایەتی ١ بوو. یەکەم بینین و ڕوونکردنەوە بەشێکییەکەی ئایەتەکانی ٧ بۆ ١٧ دەگرێتەوە. بۆ ئاسانکاری ناوی لێ دەنێین، "پیاوەکە لەناو دارەکانی مورتدا".
پێغەمبەرەکە پیاوێکی بینی سوار لەسەر ئەسپێکی سوور، لە دۆڵێکی قووڵدا، لەناو دارستانێکی گوڵمێخەکدا،
و لە دوای ئەودا ئەسپانی سوور، خاڵخاڵۆک، و سپی.
لە وەڵامی پرسیارە سەرسوڕهێنەرەکەی،
ئەی گەورەم، ئەمانە چین؟
فریشتەیەک وەڵامی دایەوە،
من نیشانت دەدەم ئەمانە چین.
لەسەر ئەمە، سوارچاکەکەی سەر ئەسپی سوور، کە دوو جار بە پیاو ناوبرا، بەڵام لە ئایەتی ١١دا وەک فریشتەی یەهۆڤا ناسێنرا، گوتی،
"ئەوانەن کە یەزدان ناردوونی بۆ ئەوەی بەناو زەویدا بڕۆن و بگەڕێن."
پاشان، وەک ئەوەی بانگکرابن بۆ لێپرسینەوە، ئەو سوارچاکانەی تا ئێستا ناویان نەهاتبوو31 لەسەر ئەسپە یاوەرەکان، وەڵامی فریشتەی پەروەردگاریان دایەوە و گوتیان،
"ئێمە بەسەر زەویدا گەڕاوین، و، ئەوەتا هەموو زەوی بە ئارامی دانیشتووە، و لە حەوانەوەدایە."
سوارچاکەکەی سەر ئەسپی یەکەم وادیارە کە فریشتەی پەیمانە، نوێنەرایەتی گەلی هەڵبژاردەی یەهۆڤا دەکات. ئەسپەکانی تر باس لە دەزگا ڕەحمەتییەکان دەکەن، ڕەنگە لەلایەن فریشتەکانەوە ئاراستە کرابن، کە لەنێو نەتەوە بتپەرستەکاندا کار دەکەن. سەرنج بدە، پەروەردگار ناردبوونی. دەسەڵاتەکان لەلایەن خوداوە دانراون. ئەوان تازە بەکار هێنرابوون بۆ سزادانی ئیسرائیلی سەرپێچیکار. ئێستا هەموو جیهان لە ئاشتیدا بوو، و نەتەوەکان بە تەواوی بێباک بوون بەرامبەر بە دۆخی نزم و خراپی نەوەی ئیبراهیم.
بۆیە هاواری فریشتەی یەهوە،
"ئەی یەزدانی سوپاسالار، تا کەی بەزەییت بە قودس و شارەکانی یەهودادا نایەتەوە، کە حەفتا ساڵە لێیان تووڕە بوویت؟" (ئایەتی ١٢).
دیلێتیی بابلی کۆتایی هاتبوو. کورش ڕێگەی دابوو بە جوولەکەکان بگەڕێنەوە بۆ ئۆرشەلیم؛ بەڵام هەرچەندە پاشماوەیەک گەڕابوونەوە، بێباکی تەواو هەبوو لەلایەن زلهێزەکانەوە سەبارەت بە هیچ ناسینێکی نەتەوەیی بۆ ئەو گەلەی کە قەدەر بوو ببێتە سەرۆکی نەتەوەکان. لێرەوە پرسیاری فریشتەکە هات، کە یەهوڤا وەڵامی دایەوە بە وشەی باش و وشەی ئاسوودەبەخش.
لێرە کەمێک قورسە جیاکردنەوە لە نێوان فریشتەی یەهوە کە سواری ئەسپەکەیە لە نێو مورتەکاندا (کە بەڕاستی باسی مەسیح خۆی دەکات وەک فریشتە-ناوبژیوانەکە لە جیاتی ئیسرائیل، وەک لە بینین ٨:١-٤دا هاتووە)، و فریشتە-لێکدەرەوەکە کە بینینەکانی بۆ زەخەریا ڕوون کردەوە. ئەوەی دووەمە، لە ئایەتی ١٤دا، کە پەیامێکی پێغەمبەرایەتی دەداتە بینەرەکە و پێی دەڵێت کە،
هاوار بکە و بڵێ، یەزدانی سوپاسالارەکان ئاوا دەفەرموێت: من بە پەرۆشییەکی زۆرەوە بۆ یۆرشەلیم و سیۆن پەرۆشم. و زۆر ناڕازیم لەو گەلانەی کە ئاسوودەن: چونکە من تەنها کەمێک ناڕازی بووم، بەڵام ئەوان یارمەتییان دا ئازارەکە زیاتر بێت.
لووتبەرز و پشت بە خۆبەستوو، هێزە بێگانەکان تەنها بەدوای هی خۆیاندا دەگەڕێن، و سەیری هەڵبژاردەکانی ئەوە دەکەن بە بێباکی و سووکایەتییەوە؛ بەڵام ئەو چاودێری دەکات، و بەمەش تەنها زیاد دەکەن بۆ پەرداخی گوناهەکانیان.
لە کاتی دیاریکراوی خۆیدا، وەک پێشتر ئاماژەی پێکراوە لە پەیوەندیدا بە سروشتی پێغەمبەرایەتی سێ ناوەکەی ئایەتی 1، یەهۆڤا لەسەر ناوی گەلەکەی هەڵدەستێتەوە و دەگەڕێتەوە بۆ قودس، کە ماوەیەکی زۆرە لەژێر پێی نەتەوەکاندا پێشێل کراوە، بە بەزەیی زۆرەوە، هەموو بەرەکەتەکانی پەیمانی نوێ دەهێنێت بۆ ئەو نەتەوەیە کە ماوەیەکی زۆرە سووکایەتی پێکراوە. ماڵەکەی لەو خاکەدا جارێکی تر دروست دەکرێتەوە، بە شێوەیەکی شکۆمەندتر لە جاران، وەک لە هەشت بەشی کۆتایی یەحزەقیالدا هاتووە. قودس خۆی لە وێرانەکانی هەڵدەستێتەوە، شارێکی شکۆمەند، کە هیچ شارێکی نەتەوەکان لە جوانی و شکۆمەندیدا ناگاتە ئاستی، لەو ڕۆژەدا کە
"خوداوەند هێشتا دڵنەوایی سیۆن دەکات، و هێشتا قودس هەڵدەبژێرێت" (ئایەتەکانی ١٦، ١٧).
گرنگە بە درێژایی جیاوازی بکرێت لە نێوان بینین و لێکدانەوە. ئایەتەکانی ٨ بۆ ١٣ بینینەکە دەدەن. ئایەتەکانی ١٤ بۆ ١٧ ڕوونکردنەوە ئیلاهییەکەن. یەهودا و ئۆرشەلیم بابەتی سەرەکین. هیچ ئاماژەیەک نییە بە کەنیسە لەم سەردەمەدا بە هیچ شێوەیەک. ڕۆحانییەکان هەمیشە حەزیان لێبووە بەو شێوەیە بەکاری بهێنن، بەڵام ئەوەی وا بکەیت بە توندی شێواندنی دەقەکەیە.
بینینی دووەم، کە هی چوار قۆچەکە و چوار دارتاشەکە، یان چوار ئاسنگەرەکەیە، لە ئایەتەکانی ١٨ تا ٢١دا هاتووە. چوار ئیمپراتۆرییەتی جیهانیی نەتەوەییەکان، کە لە پێشبینییەکەی دانیالدا بۆمان ئاشنا کراون، بە قۆچەکان (هێمای دەسەڵات) نوێنەرایەتی کراون، واتە، بابل، ماد-فارس، یۆنان، و ڕۆما.
بەڵام بۆ هەر قۆچێک دارتاشێک هەیە؛ وەک چۆن ئەوان پێکەوە ڕێککەوتوون بۆ ستەمکردن و وێرانکردنی ئیسرائیل و یەهودا، بەو شێوەیەش خودا ئەم دارتاشانە بەکاردەهێنێت بۆ لەناوبردنیان. دوژمنانی ئیسرائیل دوژمنانی خودان، و دەبێت تێکبشکێنرێن و وردوخاش بکرێن کاتێک ماوەی دیاریکراویان تەواو دەبێت، بە مەبەستی ڕزگارکردنی تەواوی پاشماوەی ئەو گەلەی کە ئەو هەڵیبژاردووە.
لە دەقی عیبریدا ئەم بینینە سەر بە بەشی داهاتووە، چونکە بەشی ١ بە ئایەتی ١٧ کۆتایی دێت. پێویستی بە هیچ لێدوانێکی زیاتر نییە. بۆ پیرۆزی هەر سەردەمێک، ڕاستییەکی پڕ لە بەرەکەت پێشکەش دەکات، بیری دەخاتەوە کە خودا هەموو شتێک بەپێی ڕاوێژ و ویستی خۆی ئەنجام دەدات؛ و خراپە تەنها تا ئەو ڕادەیەی ڕێگەپێدراوە کە خزمەت بە جێبەجێکردنی مەبەستە سەرسوڕهێنەرەکانی بەرەکەت بکات.