بەشی ٥ بینینی 'توماری فڕیو' دەناسێنێت، کە هێمایە بۆ سزای بێبەزەییانەی خودا لەسەر یەهودا و فەلەستین لەبەر شکستیان لە جێبەجێکردنی یاسا. ئەم تومارە، کە نەفرەتی تێدا نووسراوە دژی ئەوانەی دزی دەکەن و سوێندی درۆ دەخۆن، نوێنەرایەتی ئەو مەحکومکردنە دەکات کە وێرانکاری دەهێنێت بۆ ماڵەکانی سەرپێچیکاران. بەڵام، بەشەکە ئەوەش دەخاتەڕوو کە لە کاتێکدا یاسا تەنها دەتوانێت مەحکوم بکات، خودا ڕێگای ڕزگاری پێشکەش دەکات لە ڕێگەی نیعمەت و کڕینەوە بۆ ئەوانەی ڕوو لە ئەو دەکەن.
بینینەکانی شکۆمەندی کە لە دوو بەشی ڕابردوودا تێڕامانمان تێیاندا کردووە، بە بینینی دیکەی جۆراوجۆر شوێنیان دەگیرێتەوە. ئەگەر یەهودا و ئۆرشەلیم بڕیار بێت بەرەکەتدار بن، ئەوا دەبێت تەنها لەسەر بنەمای نیعمەتی سەروەر بێت. هیچ شایستەییەک نەبوو، بەڵکو تەواو پێچەوانەکەی بوو. ئەمە ئەو شتەیە کە "توماری فڕیو" ئاشکرای دەکات. باس لە حوکمێکی بێبەزەیی دەکات "بەپێی کارەکانیان"، کە دەبێت بەسەر هەموو ئەوانەدا بێت کە ڕەتیدەکەنەوە خۆیان دادوەری بکەن بەپێی وشەی خودای زیندوو. بەڵام هەروەها پێمان دەڵێت کە ئەو، پیرۆزەکە، کە بە توندی گوناهی بەرامبەر کراوە، ڕێگایەکی دۆزیوەتەوە بۆ ڕزگارکردنی بە شێوەیەکی ڕاستودروست هەموو ئەوانەی ڕوو دەکەنە ئەو و ناوی ئەو بانگ دەکەن؛ ئەگینا هەمووان بە ناچارییەوە دەبێت بپچڕێنرێن.
هیچ وشەیەک یان ئاماژەیەکی دیار نییە جگە لە تووڕەیی بەوپەڕی؛ بەڵام، کاتێک بە ڕووناکی سیمبولەکانی پێشووتر دەخوێندرێتەوە، دڵەکانمان بە شادییەکی پیرۆز بەرز دەبنەوە بۆ ستایشی ئەو نیعمەتەی کە ڕزگار دەکات.
پێمان دەوترێت،
"ئینجا من گەڕامەوە و چاوم بەرز کردەوە و سەیرم کرد، و بڕوانە پەڕتووکێکی فڕیو. و پێی گوتم، چی دەبینیت؟ و من وەڵامم دایەوە، پەڕتووکێکی فڕیو دەبینم: درێژییەکەی بیست باڵە و پانییەکەی دە باڵە. ئینجا پێی گوتم، ئەمە ئەو نەفرەتەیە کە بەسەر ڕووی هەموو زەویدا دەردەچێت (یان، خاک، R. V.؛ واتە، فەلەستین): چونکە هەموو ئەوانەی دزی دەکەن، لەم لایەوە بەپێی ئەوە لادەبرێن؛ و هەموو ئەوانەی سوێند دەخۆن، لەو لایەوە بەپێی ئەوە لادەبرێن. من دەری دەهێنم، یەزدانی سوپاسالار دەفەرموێت، و دەچێتە ماڵی دز و ماڵی ئەوەی بە درۆ بە ناوی من سوێند دەخوات: و لە ناوەڕاستی ماڵەکەیدا دەمێنێتەوە و لەناوی دەبات، لەگەڵ دار و بەردەکانی” (vers. 1-4).
من گێڕانەوەی هەردوو بینینەکە و لێکدانەوەکەی بە تەواوی گواستووەتەوە؛ چونکە سروشتێکی زۆر گرنگ و پیرۆزی هەیە، و دەتوانێت بە باشی کاریگەرییەکی گەورەی هەبێت لەسەر هەموو دڵێک، چ گوناهبارانی گەلان و چ گەلی ئیسرائیل. لە پلەی یەکەمدا، بە شێوەیەکی تایبەت ئاماژە بە یەهودا دەکات. کاتێک بەدیهات، ئەوان بە بێباوەڕی دەگەڕێنەوە بۆ خاکەکە. باش تێبینی بکە کە خوێندنەوەی پێداچوونەوەکراو، "خاک"، لە ئایەتی 3دا، لێرە، وەک بە گشتی لە پێغەمبەراندا، زۆر باشترە لە "زەوی" گشتیترەکەی ئەی. ڤی. لە کاتی خوێندنەوەی حەڤدە کتێبەکە کە بەشی کۆتایی پەیمانی کۆن پێکدەهێنن، زۆر گرنگە کە لەبیرمان بێت کە بە درێژایی خودا ئیسرائیلی وەک گەلێک و فەلەستینی وەک خاکەکەیان لەبەرچاویەتی. ئەو پارچە خاکە کە بە بێ بایەخ دیارە، بۆ ئەو، ناوەندی زەوییە، و هەموو ڕێگاکانی لەگەڵ مرۆڤەکان لەسەر زەوی. ئەو بە پەیمانێکی نەشکێنراو بە ئیبراهیم و نەوەکانی بەخشی. لەوێ کوڕە پیرۆزەکەی لەدایک بوو، و ژیا و مرد. لەوێوە سەرکەوت بۆ ئاسمان. بۆ هەمان ئەو خاکە بە کەسی خۆی دادەبەزێت بۆ ئەوەی شانشینە درێژخایەن پێشبینیکراوەکە بهێنێتە کایەوە.
بۆ سەدان ساڵ ئەو خاکە بە شێوەیەکی شەرمەزارانە لەژێر پێی داگیرکەری لووتبەرزی نەتەوەیی پێشێل کراوە، لە کاتێکدا دانیشتووە ڕاستەقینەکانی، بەهۆی گوناهەکانیانەوە، بەناو نەتەوەکاندا بڵاوکراونەتەوە. بەڵام بۆ ئەوێ دەگەڕێنەوە؛ بەڵێ، تەنانەت ئێستاش بە ژمارەیەکی زۆر دەگەڕێنەوە، هەرچەندە هێشتا لە تاریکیی ڕۆح و بێباوەڕیدان. لەوێ، خودا تاقیکردنەوەیەکی سەختی بێوێنەیان بەسەردا دەهێنێت، کە پێی دەوترێت "کاتی تەنگانەی یەکوب" یان "تەنگانە گەورەکە"، بەمەش بەنرخەکان لە گڵاوەکان جیا دەکاتەوە؛ گوناهباران و سەرپێچیکاران لەناویان دەبات، و ئەوانەی کە تۆبەکارن و ملکەچی نیعمەتی ئەون ڕزگار دەکات، کە دەبنە ناوکی شانشینەکە لە ڕۆژی دەسەڵاتی ئەودا.
لەم دادگاییکردنە ئامادەکارییەدا، ئەو بینینەی ئێستا سەرنجمان ڕادەکێشێت قسە دەکات. زەکەریا لە ئاسمانەکاندا گلۆفێکی گەورەی بینی کە بە شێوەیەکی شکۆدار بەڵام پەلەپەل، بە خێرایی بەناو هەوادا، بەسەر هەموو خاکی کەنعاندا دەجووڵا. بە وردی سەرنجی دا، بینی کە لە هەردوو لایەوە بە نەفرەت و حوکمەکان نووسرابوو. لە یەک لایەوە ووشەی خودا بوو دژی ئەوانەی ستەمیان لە دراوسێکەیان کردبوو، بەپێی خشتەی دووەمی یاسا (سەرەتا باس کراوە، چونکە مرۆڤ باشترین شێوەی خراپەی گوناه دژی هاوڕێکەی تێدەگات)؛ لە لایەکەی ترەوە، سزای ڕاگەیەندراو بوو لەسەر ئەوانەی تاوانباری بێدینی بوون، بەپێی خشتەی یەکەم.
ئەو یاسایە، لە خۆیدا “پیرۆز و دادپەروەر و چاکە،” دەبێتە هۆکاری مەحکومکردنیان؛ چونکە
"هەرچەندە ئەوانەی لە کارەکانی یاسان، لەژێر نەفرەتدان: چونکە نووسراوە، نەفرەت لە هەرکەسێک بێت کە بەردەوام نەبێت لە هەموو ئەو شتانەی کە لە پەرتووکی یاسادا نووسراون بۆ ئەوەی جێبەجێیان بکات" (غەلاتییەکان 3:10).
جولەکە شانازی بەو یاسایە دەکات؛ بەڵام تەنها بۆ مەحکومکردنی قسە دەکات.
تومارە فڕیوەکە وەڵامە بۆ گەمژەیی ئەو کەسانەی کە لە سینا هاواریان کرد،
هەرچی خودان فەرموویەتی، دەیکەین.
دوای تاقیکردنەوەیەک کە بە درێژایی سەدە و هەزارەها ساڵی درێژ خایاند، ئەوە شایەتییە لە دژیان، کە ئەو ڕاستییە قورسە ئاشکرا دەکات کە ئەوان لە هەموو خاڵێکدا شکستیان هێناوە، بۆیە دەبێت لە حوکمدا لێیان ببڕدرێتەوە.
بۆ ناو هەموو ماڵێک کە دز یان سوێندخۆری درۆزن تێیدا دەدۆزرێتەوە، نەفرەتەکە دەچێتە ژوورەوە، وێرانکارییەکی تەواو بەدوای خۆیدا دەهێنێت. ئەمە هەموو ئەوەیە کە یاساکە دەتوانێت بۆ هەر گوناهبارێک بیکات. تەنها دەتوانێت مەحکوم بکات و نەفرەت لە پێشێلکارەکەی بکات.
وە کێ پێشێلی نەکردووە؟ لە هەر شوێنێک ڕاگەیەندرا بێت، زۆری دۆزیوەتەوە کە بەڵێن بدەن، بەڵام کەسی نەدۆزیوەتەوە کە جێبەجێی بکات. هیچ پیاوێکی ڕاستگۆ ناتوانێت بانگەشەی ئەوە بکات کە پاراستوویەتی؛ بۆیە لەسەر ئەو بنەمایە، چونکە ڕاستودروستیی نییە، ڕزگاریش بوونی نییە.
بەڵام، ستایش بۆ خودا بێت، ئەو فیدیەیەکی دۆزیوەتەوە بۆ پیاوان و ژنان کە هەموو مافێکیان بۆ ڕەزامەندییەکەی لەدەست داوە.
"مەسیح ئێمەی لە نەفرەتی یاسا کڕییەوە، کاتێک خۆی کردە نەفرەتێک لە جیاتی ئێمە: چونکە نووسراوە، «نەفرەتی لێ بێت هەرکەسێک بە دارێکەوە هەڵبواسرێت»" (غەلاتییەکان 3:13).
لەسەر بنەمای کەفارەتێکی تەواوکراو، نیعمەت ئێستا دەڕژێتە سەر هەموو سەرپێچیکارێک کە دان بە دۆخی ونبوونی خۆیدا دەنێت و متمانە بە ڕزگارکەری گوناهباران دەکات. لەسەر هەمان بنەما، گلۆڵە فڕیوەکە لادەبرێت لە ماڵەکانی هەموو پاشماوەی یەهودا لە ڕۆژانی کۆتاییدا، ئەوانەی کە بە تۆبەکردنەوە ڕوو لە خودا دەکەن، وەک باوباپیرانیان لە شەوی جەژنی پەسخە لە میسر، پەنا دەدۆزنەوە لەژێر خوێنی کەفارەتدا. ئەمە بینینە سەرسوڕهێنەرەکەی بەشی سێیەم پێشتر خستوویەتییە ڕوو.
لە ئایەتی ٥ـەوە دەست پێدەکەین، هێمایەکی دیکە و نامۆترمان هەیە. زەکەریا، دیارە بە چاوە خوارەکانییەوە بیر لە نیشانە ترسناکەکەی دەکردەوە کە تا ئێستا لێی وردبووینەتەوە، فریشتە لێکدەرەوەکە هۆشیاریکردەوە، و داوای لێکرا کە بینینە سەرسوڕهێنەرەکەی داهاتوو ببینێت. ئەو ئێفایەکی گەورەی بینی، دەفرێک بۆ پێوانەی کاڵا، لەسەرەکەیەوە پارچە کانزایەکی قورسی بێ بەها، وەک قورقوشم، لەسەری بوو. کاتێک ئەمە بەرزکرایەوە، ژنێکی بینی کە فڕێدرایە ناو ئێفاکە، کە دووبارە بە قورقوشم داپۆشرایەوە. پاشان دوو ژنی دیکە دەرکەوتن، باڵیان وەک باڵی قاڵاو بوو، کە پێوانەکەیان لە نێوانیاندا بەرزکردەوە و پێی فڕین بۆ باکوور. لە وەڵامی پرسیاری پێغەمبەرەکەدا،
"بۆ کوێ ئەمانە ئیفاکە هەڵدەگرن؟"
فریشتەکە گوتی،
"بۆ ئەوەی ماڵێکی بۆ بنیاد بنێت لە خاکی شینار: و جێگیر دەکرێت، و لەوێ لەسەر بنکەی خۆی دادەنرێت” (ئایەتەکانی ٥-١١).
ئاوا بوو نیشانە سەیرەکە کە پێغەمبەر بینی. ماناکەی چییە کە لێی وەربگیرێت؟
جێی سەرنجە کە، وەک چۆن لەگەڵ زنجیرەکەدا بەردەوام دەبین، کەمتر و کەمتر لێکدانەوە دەدرێت. وەک ئەوە وایە پەروەردگار بەشی پێویست بدات سەبارەت بە بینینەکانی پێشوو بۆ دانانی بناغەیەکی پتەو بۆ تێگەیشتنی بینینەکانی دواتر. بۆیە پێویستە بە وریاییەوە ئەوەی لێرە لەبەردەستماندایە بەراورد بکەین لەگەڵ ئەوەی پێشتر هاتووەتە بەردەممان.
لێکدانەوەی جۆراوجۆر پێشنیار کراون، زۆربەیان زۆر خەیاڵین. یەکێک لە باوترینەکان ئەمەیە: ئیفا هێمای بازرگانیخوازییە، نیشانەی سەرەکی گەورەی گەلی جوو دەردەخات، کە نەتەوەیەکی مامەڵەچی وریا و زیرەکن. ژنەکە نادادپەروەری لە بازرگانیدا دەردەخات، کە ئێستا گەیشتووەتە لووتکە. هەڵگرتنی ژنەکە لە ئیفاکەدا بۆ خاکی شینار ئاماژەیە بۆ بووژانەوەی شاری بابلی کۆن بە شکۆمەندییەکی گەورەوە وەک ناوەندی بازرگانی ڕۆژی داهاتوو. لێکدەرەوەکانی ئەم جۆرە ئاماژە بە هەندێک دانوستان دەکەن کە ئێستا لە ئارادان بۆ کردنەوەی میزۆپۆتامیا و فراوانکردنی پڕۆژەی هێڵی ئاسنین لەو ئاراستەیەدا وەک نیشانەی دڵنیاکەرەوە کە ئەوان لەسەر ڕێگای ڕاستن. بەڵام بە بڕوای ئێمە، هەموو ئەمانە تەنها گریمانەیەکی پووچن، و بە هیچ شێوەیەک لەلایەن کتێبی پیرۆزەوە پشتگیری نەکراون. هەردوو یەرمیا و ئیشایا ڕوونی دەکەنەوە، بە بڕوای من، کە بابل ڕووخاوە و جارێکی تر هەڵناسێتەوە.33 بە شێوەیەکی ڕاستەقینە بە ئاگر سووتاوە و بە تەواوی وێران کراوە، و خودا خۆی بە فەرمی ڕایگەیاندووە کە بۆ ئەو شاری بەدکارە هیچ چاکبوونەوە و بووژانەوەیەک نابێت.
هەروەها هیچ هۆکارێکی پتەو نییە بۆ گریمانکردن کە ئیفا خۆی لە خۆیدا، بە ناچاری، هێمای پڕۆژەیەکی بازرگانی گەورە بێت. ئایا لەبری ئەوە هێمای ناسراوی پێوانە نییە، کە پێمان دەڵێت خودا گوناهی یەهودا و گوناهی هەموو ماڵی ئیسرائیل بە وردبینییەکی بێ هەڵە کێش و پێوانە دەکات؟ کاتێک ناڕەواییان گەیشتە لووتکە، بە نیعمەتێکی سەرسوڕهێنەر خراپە لە پاشماوە پارێزراوەکە جیا دەکاتەوە، و مامەڵەی لەگەڵ دەکات بەستراوە بە شوێنی سەرچاوەکەیەوە، خاکی شینار. چونکە ژنەکە لە ئیفاکەدا بە ڕوونی دەردەخات، بە بڕوای من، خراپەیەکی سروشتی ئایینی، وەک لە حاڵەتە هاوشێوەکانی ژنەکە کە خەمیرمایەی فێرکردنی خراپە دەشارێتەوە لە خواردنی گەلی خودا (مەتتا 13:0)، و ژنەکە ئیزەبێل کە کۆمەڵگەی سیاتیرای گەندەڵ دەکرد، کە دەبێتە هۆی بێدینی ترسناکی ژنە سوورپۆشەکەی وهحی 17:0.
ئێستا، گەورەترین گوناهی ئایینی ئیسرائیل بتپەرستی بوو. ئەوان لە نەتەوەکان جیاکرابوونەوە بۆ ئەوەی ببنە شایەتی یەهوڤا بۆ یەکێتی خوداوەندێتی. لە جیاتی پاراستنی شوێنی شایەتییەکە کە بەم شێوەیە پێیان درابوو، ڕوویان کردە ڕێبازی بتپەرستان، بەردەکەی خۆیان تووڕە کرد و وایان لێکرد بە تووڕەیی بەسەریاندا بڕوخێت. بابل دایکی بتپەرستی بوو. ماڵی هەموو ئەو شتانە بوو کە لە ڕووی ئایینییەوە درۆن. لە کاتی کۆتاییدا ئەم ڕۆحی خراپەیە لە یەهودا جیا دەکرێتەوە و لەلایەن ژنانی باڵ-لکاوەوە (بە دڵنیاییەوە هێمای وزەی پیسی مێشکی مرۆڤە، بە شێوەیەکی مێینە جوانە، بەڵام بە وزەی شازادەی دەسەڵاتی هەوا پاڵپێوە دەنرێت) هەڵدەگیرێت بۆ خاکی شینار، کە ماڵەکەی لەوێ دروست دەکرێت. واتە، نیشتەجێبوونی لەوێ دەبێت، و لەوێ دادوەری دەکرێت.
ئەوە بەردەوامییەکی ڕەوشتییە. لە بابلی عیرفانیدا، بابلی ڕاستەقینە ناسنامەکەی بەردەوام دەبینێتەوە و گوناهەکەی بە تەواوی چارەسەر دەکرێت. بە جادووگەرییەکەیەوە هەموو نەتەوەکان فریو دراون، و تێیدا دەبێت
“خوێنی پێغهمبهران و قهدیسهکان و ههموو ئهوانهی لهسهر زهوی کوژران دۆزرایهوه” (بینین 18:24).
بەم شێوەیە ئیسرائیل پاک دەکرێتەوە و بتپەرستی بە هەموو شێوەکانییەوە تووشی سزای ڕاست و کۆتایی خۆی دەبێت، وەک ئامادەکارییەک بۆ دامەزراندنی پاشایەتی جیهانی خودا و مەسیحەکەی.