بەش 2: هەندێک ڕەخنە

لە ڕێگاوە، ئەم خاڵە گرنگییەکی کردەیی گەورەی هەیە. مەترسیدارترین شت کە دەتوانیت بیکەیت ئەوەیە کە هەر پاڵنەرێکی سروشتی خۆت وەربگریت و بیکەیتە ئەو شتەی کە دەبێت بە هەموو نرخێک شوێنی بکەویت. هیچ یەکێکیان نییە کە نەمانکاتە شەیتان ئەگەر وەک ڕێبەرێکی ڕەها دایبنێین. ڕەنگە پێت وابێت خۆشەویستی مرۆڤایەتی بە گشتی سەلامەتە، بەڵام وانییە. ئەگەر دادپەروەری پشتگوێ بخەیت، خۆت دەبینیتەوە کە ڕێککەوتنەکان دەشکێنیت و بەڵگەکان ساختە دەکەیت لە دادگاکاندا 'لە پێناوی مرۆڤایەتیدا'، و لە کۆتاییدا دەبیتە پیاوێکی دڵڕەق و ناپاک.

خەڵکی تر بۆیان نووسیم و گوتیان، 'ئایا ئەوەی تۆ پێی دەڵێیت یاسای ڕەوشتی تەنها نەریتێکی کۆمەڵایەتی نییە، شتێک کە لە ڕێگەی پەروەردەوە خراوەتە ناومانەوە؟' پێم وایە لێرەدا تێگەیشتنێکی هەڵە هەیە. ئەو کەسانەی ئەو پرسیارە دەکەن بەزۆری بە شتێکی ئاسایی دەزانن کە ئەگەر شتێکمان لە دایک و باوک و مامۆستایانەوە فێر بووبین، ئەوا ئەو شتە دەبێت تەنها داهێنانێکی مرۆیی بێت. بەڵام، بێگومان، وا نییە. هەموومان خشتەی لێکدانمان لە قوتابخانە فێر بووین. منداڵێک کە بە تەنیا لە دوورگەیەکی چۆڵ گەورە بێت، نایزانێت. بەڵام بێگومان ئەوە بەو مانایە نییە کە خشتەی لێکدان تەنها نەریتێکی مرۆییە، شتێک کە مرۆڤەکان بۆ خۆیان دروستیان کردووە و ڕەنگە بە شێوەیەکی جیاواز دروستیان بکردایە ئەگەر بیانویستایە؟ من بە تەواوی هاوڕام کە ئێمە یاسای ڕەفتاری شیاو لە دایک و باوک و مامۆستایان، و هاوڕێیان و کتێبەکانەوە فێر دەبین، وەک چۆن هەموو شتێکی تر فێر دەبین. بەڵام هەندێک لەو شتانەی فێریان دەبین تەنها نەریتن کە ڕەنگە جیاواز بووبن— ئێمە فێر دەبین لە لای چەپی ڕێگا بڕۆین، بەڵام دەیتوانی بە هەمان شێوە یاساکە ئەوە بێت کە لە لای ڕاست بڕۆین—و هەندێکی تریان، وەک بیرکاری، ڕاستییە ڕاستەقینەکانن. پرسیارەکە ئەوەیە کە یاسای سروشتی مرۆڤ سەر بە کام پۆل بێت.

دوو هۆکار هەن بۆ ئەوەی بڵێین سەر بە هەمان پۆلی بیرکارییە. یەکەم ئەوەیە، وەک لە بەشی یەکەمدا وتم، هەرچەندە جیاوازی هەیە لە نێوان بیرۆکە ئەخلاقییەکانی یەک کات یان وڵات و ئەوانی تردا، بەڵام جیاوازییەکان لە ڕاستیدا زۆر گەورە نین—نزیکەی ئەوەندە گەورە نین کە زۆربەی خەڵک خەیاڵی دەکەن—و دەتوانیت هەمان یاسا بناسیتەوە کە بە هەموویاندا تێدەپەڕێت: لە کاتێکدا ڕێککەوتنە سادەکان، وەک یاسای ڕێگا یان جۆری جلوبەرگی خەڵک، دەکرێت بە هەر ڕادەیەک جیاواز بن. هۆکاری دیکە ئەمەیە. کاتێک بیر لەم جیاوازییانە دەکەیتەوە لە نێوان ئەخلاقی یەک گەل و گەلێکی تردا، ئایا پێتوایە ئەخلاقی یەک گەل هەرگیز باشتر یان خراپترە لە هی گەلێکی تر؟ ئایا هیچ کام لە گۆڕانکارییەکان باشتربوون بوون؟ ئەگەر نا، ئەوا بێگومان هەرگیز پێشکەوتنی ئەخلاقی بوونی نابێت. پێشکەوتن تەنها گۆڕان نییە، بەڵکو گۆڕانە بۆ باشتر. ئەگەر هیچ کۆمەڵێک بیرۆکەی ئەخلاقی ڕاستتر یان باشتر نەبووایە لە هی تر، ئەوا هیچ مانایەک نەدەبوو لە پێشخستنی ئەخلاقی شارستانی بەسەر ئەخلاقی دڕندانەدا، یان ئەخلاقی مەسیحی بەسەر ئەخلاقی نازیدا.

لە ڕاستیدا، بێگومان، هەموومان باوەڕمان وایە کە هەندێک ڕەوشت لەوانی تر باشترن. باوەڕمان وایە کە هەندێک لەو کەسانەی هەوڵیاندا بیرۆکە ڕەوشتییەکانی سەردەمی خۆیان بگۆڕن، ئەوانە بوون کە ئێمە ناویان دەنێین چاکساز یان پێشەنگ—کەسانێک کە ڕەوشتیان لە دراوسێکانیان باشتر تێگەیشتبوون. کەواتە زۆر باشە. ئەو ساتەی کە دەڵێیت کۆمەڵێک بیرۆکەی ڕەوشتی دەتوانێت لە کۆمەڵێکی تر باشتر بێت، لە ڕاستیدا، تۆ هەردووکیان بە پێوەرێک دەپێویت، دەڵێیت یەکێکیان زیاتر لەوی تر لەگەڵ ئەو پێوەرەدا دەگونجێت. بەڵام ئەو پێوەرەی کە دوو شت دەپێوێت، شتێکی جیاوازە لە هەردووکیان. تۆ، لە ڕاستیدا، هەردووکیان بە ڕەوشتێکی ڕاستەقینە بەراورد دەکەیت، دان بەوەدا دەنێیت کە شتێک هەیە بە ناوی ڕاستییەکی ڕاستەقینە، سەربەخۆ لەوەی خەڵک چی بیر دەکەنەوە، و بیرۆکەی هەندێک کەس لەوانی تر زیاتر لەو ڕاستییە ڕاستەقینەیە نزیک دەبنەوە. یان بەم شێوەیە بیڵێین. ئەگەر بیرۆکە ڕەوشتییەکانی تۆ بتوانن ڕاستتر بن، و هی نازییەکان کەمتر ڕاست بن، دەبێت شتێک هەبێت—ڕەوشتێکی ڕاستەقینە—کە ئەوان لەسەری ڕاست بن. هۆکاری ئەوەی کە بیرۆکەی تۆ دەربارەی نیویۆرک دەتوانێت ڕاستتر یان کەمتر ڕاست بێت لە هی من ئەوەیە کە نیویۆرک شوێنێکی ڕاستەقینەیە، بە تەواوی جیاواز لەوەی کە هەریەکێک لە ئێمە بیری لێدەکاتەوە. ئەگەر کاتێک هەریەکێک لە ئێمە گوتی 'نیویۆرک' مەبەستی تەنها 'شارێک بێت کە لە مێشکی خۆمدا خەیاڵی دەکەم'، چۆن دەتوانێت یەکێک لە ئێمە بیرۆکەی ڕاستتری هەبێت لەوی تر؟ هیچ پرسیارێک دەربارەی ڕاستی یان درۆ بوونی نەدەبوو. بە هەمان شێوە، ئەگەر یاسای ڕەفتاری شایستە تەنها بە واتای 'هەر شتێک کە هەر نەتەوەیەک پەسەندی بکات' بێت، هیچ مانایەکی نەدەبوو لەوەی بڵێین هیچ نەتەوەیەک لە پەسەندکردنیدا لە نەتەوەیەکی تر ڕاستتر بووە؛ هیچ مانایەکی نەدەبوو لەوەی بڵێین جیهان دەتوانێت لە ڕووی ڕەوشتەوە باشتر یان خراپتر بێت.

کەواتە، من کۆتایی بەوە دەهێنم کە هەرچەندە جیاوازی نێوان بیرۆکەکانی خەڵک دەربارەی ڕەفتاری شیاو زۆرجار گومانت لا دروست دەکات کە هیچ یاسایەکی سروشتیی ڕاستەقینەی ڕەفتار بوونی نییە، بەڵام ئەو شتانەی کە ناچارین دەربارەی ئەم جیاوازییانە بیریان لێ بکەینەوە، بە پێچەوانەوە دەیسەلمێنن. بەڵام یەک وشە پێش ئەوەی کۆتایی پێ بهێنم. من چاوم بە کەسانێک کەوتووە کە جیاوازییەکان گەورە دەکەنەوە، چونکە جیاوازییان نەکردووە لە نێوان جیاوازییەکانی ڕەوشت و جیاوازییەکانی باوەڕ بە ڕاستییەکان. بۆ نموونە، پیاوێک پێی وتم، 'سێ سەد ساڵ لەمەوبەر خەڵک لە ئینگلتەرا جادووگەرەکانیان دەکوشت. ئایا ئەوەیە کە تۆ ناوی دەنێیت یاسای سروشتی مرۆڤ یان ڕەفتاری دروست؟' بەڵام بێگومان هۆکاری ئەوەی کە ئێمە جادووگەرەکان لە سێدارە نادەین ئەوەیە کە باوەڕمان بە بوونی شتی لەو جۆرە نییە. ئەگەر باوەڕمان پێیان هەبووایە—ئەگەر بەڕاستی بیرمان لەوە کردبایەوە کە کەسانێک هەن خۆیان بە شەیتان فرۆشتبوو و لە بەرامبەردا هێزی سەرووسروشتییان لێی وەرگرتبوو و ئەو هێزانەیان بەکاردەهێنا بۆ کوشتنی دراوسێکانیان یان شێتکردنیان یان هێنانی کەشوهەوای خراپ—بێگومان هەموومان ڕێک دەکەوتین کە ئەگەر کەسێک شایستەی سزای لەسێدارەدان بێت، ئەوا ئەم ناپاکە قێزەونانە شایستەی بوون؟ لێرەدا هیچ جیاوازییەک لە بنەمای ڕەوشتیدا نییە: جیاوازییەکە تەنها دەربارەی بابەتی ڕاستییە. ڕەنگە نەبوونی باوەڕ بە جادووگەرەکان پێشکەوتنێکی گەورە بێت لە زانستدا: هیچ پێشکەوتنێکی ڕەوشتی نییە لە لەسێدارە نەدانیان کاتێک تۆ پێتوانییە ئەوان بوونیان هەیە. تۆ پیاوێک بە مرۆڤدۆست ناودێر ناکەیت ئەگەر واز لە دانانی داوی مشک بهێنێت تەنها لەبەر ئەوەی باوەڕی وابوو مشک لە ماڵەکەدا نییە.